Ηγεμονία
Η σύγκριση ανόμοιων ιστορικών και αισθητικών μεγεθών οδηγεί συχνά σε παραπλανητικά συμπεράσματα, αν δεν υποκρύπτει σκοπιμότητες και διανοητική σύγχυση. Η αξιολόγηση ενός έργου τέχνης δεν πραγματοποιείται σε αφηρημένο ή ουδέτερο έδαφος, συντελείται πάντοτε μέσα στον ιστορικό ορίζοντα της εποχής του, υπό τις επικρατούσες αισθητικές αντιλήψεις, τις ιδεολογικές ιεραρχήσεις, τις θεσμικές εξουσίες και τα διαθέσιμα εργαλεία ερμηνείας. Κάθε εποχή διαμορφώνει το δικό της σύστημα αξιών και αναγνώσεων, συνεπώς, η αποτίμηση ενός έργου αντανακλά εξίσου το ίδιο το έργο και τα κριτήρια της περιόδου που το κρίνει.
Το ποια έργα διασώζονται και ποια χάνονται μέσα στις αλλεπάλληλες στρώσεις του ιστορικού χρόνου παραμένει σε μεγάλο βαθμό αποτέλεσμα σύνθετων και συχνά τυχαίων παραγόντων. Πόλεμοι, φυσικές καταστροφές, θρησκευτικές και πολιτικές συγκρούσεις, μεταβολές γούστου, ακόμη και οι πρακτικές συνθήκες διατήρησης, καθορίζουν τι θα φτάσει στις επόμενες γενιές. Η ιστορία της τέχνης, επομένως, οικοδομείται πάνω σε αποσπασματικά κατάλοιπα, τα οποία οι μεταγενέστεροι επιχειρούν να ερμηνεύσουν καθώς δεν υφίσταται πραγματικά ένα πλήρες και αδιάσπαστο σώμα τεκμηρίων.
Παράλληλα, τα ερωτήματα που θέτουν οι ιστορικοί και οι αρχαιολόγοι επηρεάζουν αποφασιστικά το τι καθίσταται ορατό και αξιολογήσιμο. Κάθε έρευνα αναζητά συγκεκριμένα ίχνη, επειδή κινείται μέσα σε ένα προκαθορισμένο πλαίσιο ενδιαφερόντων και παραδοχών. Όσα στοιχεία δεν ανταποκρίνονται στα κυρίαρχα ερωτήματα μιας εποχής συχνά παραμένουν στο περιθώριο ή θεωρούνται ασήμαντα. Έτσι, η ιστορική και αισθητική αποτίμηση ενός έργου συνιστά διαδικασία διαρκούς επανερμηνείας παρά μια τελεσίδικη αποκάλυψη μιας (δύσκολης) αντικειμενικής αλήθειας.
Η βεβαιότητα με την οποία αρκετοί ειδικοί διατυπώνουν τις κρίσεις τους δημιουργεί συχνά την εντύπωση ότι συνομιλούν προνομιακά και οριστικά με την Ιστορία. Ωστόσο, η ίδια η ιστορία των ιδεών που δεν αποκλείει βεβαίως ευφυείς, οξυδερκείς και διορατικές εκτιμήσεις, αποδεικνύει σε βάθος χρόνου πόσο επισφαλείς μπορεί να αποδειχθούν ακόμη και οι πλέον εδραιωμένες αξιολογήσεις. Έργα και δημιουργοί που αγνοήθηκαν, χλευάστηκαν ή θεωρήθηκαν αδιάφοροι σε μία περίοδο, αργότερα αναγνωρίστηκαν ως κομβικές μορφές της τέχνης. Αντίστροφα, έργα που αποθεώθηκαν στον καιρό τους συχνά ξεθώριασαν μέσα στη μεταβολή των αισθητικών και κοινωνικών κριτηρίων. Η ιστορία της τέχνης μόνο γραμμικά δεν εξελίσσεται και βεβαίως σπανίως επιβεβαιώνει τις κυρίαρχες κρίσεις της εποχής της, πολύ περισσότερο όταν πρόκειται για συντεχνιακές αντιλήψεις που με κάθε τρόπο επιδιώκουν να επιβάλλουν από τη βολή τους, την πολιτιστική και ιδεολογική τους ηγεμονία. Ποιος εκτός Ιταλίας μνημονεύει σήμερα τον Giosuè Carducci, που έλαβε το 1907 το Νόμπελ Λογοτεχνίας, όταν ο Leo Tolstoy παρακαλούσε τον Φιλανδό μεταφραστή του να βοηθήσει μην το πάρει ο ίδιος;
Η κατάσταση αυτή θυμίζει, ως προς τη λογική της, τη σκηνή ενός εγκλήματος. Ο ιατροδικαστής και οι ερευνητές εργάζονται με βάση τα διαθέσιμα ίχνη και τα τεχνικά μέσα της εποχής τους. Ωστόσο, πολλά αποτυπώματα παραμένουν αρχικά αόρατα ή μη αξιοποιήσιμα. Νέες τεχνολογίες και διαφορετικές μεθοδολογικές προσεγγίσεις μπορούν αργότερα να αναδείξουν στοιχεία που είχαν αγνοηθεί και να ανατρέψουν προηγούμενα συμπεράσματα. Η εξέλιξη της γνώσης δεν ακυρώνει αναγκαστικά την παλαιότερη έρευνα, αποκαλύπτει όμως τα όριά της.
Ανάλογα λειτουργεί και η πρόσληψη της τέχνης. Ένα έργο μπορεί να προηγείται του αισθητικού του περιβάλλοντος, να μη διαθέτει ακόμη το κοινό ή το θεωρητικό λεξιλόγιο που θα το κατανοήσει, και να παραμένει για δεκαετίες ή και αιώνες στο περιθώριο. Όταν μεταβληθούν οι κοινωνικές ευαισθησίες, οι πολιτισμικές ανάγκες ή τα ερμηνευτικά εργαλεία, το ίδιο έργο δύναται να αποκτήσει νέα αναγνωσιμότητα και να επανεκτιμηθεί ριζικά. Η μεταγενέστερη αναγνώριση, επομένως, δεν αποτελεί ιστορική παραδοξότητα αλλά σύμφυτο χαρακτηριστικό της ίδιας της πολιτισμικής διαδικασίας.
Γι’ αυτό και κάθε κατηγορηματική αισθητική ετυμηγορία χρειάζεται επίγνωση των ιστορικών της ορίων. Η σοβαρή κριτική σκέψη δεν εξαντλείται στην αυθεντία του παρόντος ούτε αντιμετωπίζει τις κυρίαρχες αξιολογήσεις ως αμετάκλητες αποφάσεις. Αντιθέτως, αναγνωρίζει ότι η ιστορία της τέχνης παραμένει ένα ανοιχτό πεδίο, όπου το παρελθόν επαναδιαβάζεται διαρκώς και όπου η αξία ενός έργου συχνά αποκαλύπτεται μέσα από μακρές και απρόβλεπτες διαδρομές του χρόνου. Η Γαλλίδα μεταφράστρια που μεταθανάτια ανέδειξε την αξία ενός John Williams λειτουργεί ως χρήσιμη υπόδειξη ακόμη και για τα κριτήρια της αμερικανικής επικράτειας. Και βεβαίως ο επαρχιακός κυνισμός δεν αποτελεί δείγμα ευφυίας ούτε ορθοτομεί τον λόγο της αληθείας.
