Υπάρχει ένα ρεύμα που διατρέχει κάθε εποχή, όχι το προφανές, το επιφανειακό, εκείνο που η αγορά βαφτίζει «γούστο του κοινού». Μιλώ για το σκοτεινό ρεύμα που τρέχει από τα υπόγεια του ανθρώπινου νου, από την καταπακτή του ανθρώπινου βιώματος και εμπειρίας, εκεί όπου οι συγγραφείς που γράφουν «κόντρα» στην εποχή τους ανασύρουν τη φωνή τους. Είναι μια πνοή αντίστροφη, ένα αντίθετο ρεύμα που δεν ζητά επιβεβαίωση, δεν απευθύνεται στο παρόν· απευθύνεται στο μέλλον, στους αναγνώστες που δεν έχουν ακόμη γεννηθεί.
Η λογοτεχνία που αντέχει δεν ακολουθεί τα ρεύματα. Τα διαρρηγνύει. Και, όπως συχνά συνέβη, πληρώνει τίμημα: απομόνωση, απόρριψη, σιωπή. Σαν να πρέπει πρώτα να καταδικαστεί μια φωνή για να γίνει αληθινή, σαν να απαιτείται η άρνηση της εποχής για να φτάσει κανείς στην καθολικότητα του ανθρώπινου.
Ο Μέλβιλ και η λευκή του άβυσσος
Ο Χέρμαν Μέλβιλ τόλμησε κάτι ασύλληπτο: να δει την ανθρώπινη μοίρα μέσα σε μια φάλαινα, όχι ως αλληγορικό τέχνασμα, αλλά ως βύθισμα στο απειροελάχιστο και στο απέραντο ταυτόχρονα. Ο Μόμπι Ντικ ήταν, για τον 19ο αιώνα, υπερβολικός· για μας, είναι η ακριβής εικόνα της ανθρώπινης εμμονής και της πνευματικής αγωνίας. Η εποχή του τον αγνόησε· εμείς επιστρέφουμε ξανά και ξανά στη λευκή σιωπή της φάλαινας σαν να ψάχνουμε εκεί τη δική μας καθρέφτιση.
Ο Γκόγκολ, ο γελωτοποιός που είδε τον δαίμονα της πραγματικότητας
Ο Νικολάι Γκόγκολ ενοχλούσε την εποχή του γιατί έκανε το απλό υπερβολικό και το σοβαρό γελοίο. Γιατί έδειξε ότι η πραγματικότητα μπορεί να γίνει γκροτέσκο χωρίς να χάσει την αλήθεια της. Οι Νεκρές Ψυχές δεν ήταν απλώς σάτιρα· ήταν μια πρόβλεψη: ότι ο άνθρωπος μπορεί να γίνει είδος εμπορεύματος. Ποιος μπορούσε να δεχθεί κάτι τέτοιο στη Ρωσία του 1840; Σήμερα, κανείς δεν μπορεί να το αρνηθεί.
Η Έμιλυ Μπροντέ και η ηθική του άγριου
Η Έμιλυ Μπροντέ δεν υπήρξε απλώς μια συγγραφέας. Υπήρξε η φωνή εκείνη που τολμά να πει ότι ο έρωτας, όταν είναι αληθινός, δεν είναι γλυκύτητα αλλά θύελλα. Η Βικτωριανή εποχή δεν μπόρεσε να δεχτεί το άγριο, το ανεξέλεγκτο, το μεταφυσικό πάθος των Ανεμοδαρμένων Υψών. Έπρεπε να περάσουν δεκαετίες ώστε να καταλάβουμε πως η Μπροντέ έγραψε όχι για τον έρωτα, αλλά για την ανθρώπινη ψυχή πριν την πειθαρχήσει ο πολιτισμός.
Ο Κάφκα και το ονειρικό χάος της πραγματικότητας
Ο Φραντς Κάφκα, βαδίζοντας στη λεπτή γραμμή ανάμεσα στην εσωτερική αγωνία και στη λογική της καθημερινότητας, έγραψε τον κόσμο όπως πραγματικά είναι: παράλογος, ακατανόητος, γεμάτος από μηχανισμούς που μας σφίγγουν χωρίς λόγο. Στην εποχή του ήταν ένας σιωπηλός, σχεδόν μυστικός συγγραφέας· σήμερα, ολόκληρη η μοντέρνα συνείδηση μοιάζει σαν να ξεπήδησε μέσα από τον Πύργο και τη Δίκη. Η εποχή του τον παρεξήγησε· εμείς τον θεωρούμε προφήτη.
Ο Προυστ και η αναμέτρηση με τον χρόνο
Ο Μαρσέλ Προυστ θέλησε να δείξει ότι ο χρόνος δεν είναι ευθεία γραμμή, αλλά ανακύκληση, ανάκληση, ανάδυση. Η Αναζήτηση απορρίφθηκε γιατί ήταν «υπερβολικά λεπτομερής». Και όμως, ο κόσμος μας, ο κόσμος της μνήμης, της αναβίωσης, της αυτο-ανάγνωσης, είναι πια απολύτως προυστικός. Η εποχή του δεν άντεξε την αργή του ματιά· εμείς δεν αντέχουμε χωρίς αυτήν.
Η Λισπέκτορ και η φλόγα της σιωπής
Η Κλάρις Λισπέκτορ τόλμησε να γράψει από το εσωτερικό του βλέμματος. Δεν αφηγήθηκε γεγονότα· αφηγήθηκε συνειδήσεις, μεταμορφώσεις, μια γυναικεία ύπαρξη που δεν χρειάζεται θεατρικά δράματα για να αποκαλυφθεί, μόνο μια στιγμή, ένα βλέμμα, μια φράση που τρέμει. Γι’ αυτό και στην εποχή της θεωρήθηκε «ακατανόητη». Σήμερα η λογοτεχνία του εσωτερικού κόσμου αισθάνεται ότι στην Λισπέκτορ έχει μια μυστική μητέρα.
Αν κάτι συνδέει όλους αυτούς τους συγγραφείς, είναι ότι η εποχή τους δεν είχε ακόμη τα μάτια για να τους δει. Έγραψαν πέρα από το δυνατό όριο του καιρού τους και γι’ αυτό σήμερα οι φωνές τους ακούγονται δυνατότερα από ποτέ.
Γιατί η λογοτεχνία δεν είναι καθρέφτης της εποχής· είναι το ράγισμά της. Δεν είναι η αποδοχή του παρόντος· είναι η υπονόμευσή του. Δεν είναι η άνεση· είναι η αντοχή. Όσοι γράφουν με το βλέμμα στραμμένο στη μόδα, γίνονται μέρος του θορύβου. Όσοι γράφουν κόντρα στη μόδα, γίνονται φωνή. Και ίσως αυτό είναι το ουσιαστικότερο καθήκον του συγγραφέα: να γράψει αυτό που η εποχή του δεν αντέχει ακόμη να ακούσει, αλλά που η επόμενη εποχή δεν μπορεί να ζήσει χωρίς αυτό. Η μεγάλη λογοτεχνία δεν είναι ποτέ επίκαιρη. Είναι πάντα πρόωρη ή αιώνια.
Κόντρα στο ρεύμα λοιπόν, επειδή η εποχή μας ζητά ταχύτητα, ευκολία, κατανάλωση. Και η λογοτεχνία, η αληθινή, δεν προσφέρει κανένα από αυτά. Οι νεότεροι συγγραφείς που γράφουν κόντρα: δεν υποτάσσονται στην αγορά, άρα μιλούν πιο ελεύθερα, δεν γράφουν για να ικανοποιήσουν το κοινό, αλλά για να το μετακινήσουν, δεν φοβούνται να αποτύχουν, γιατί το ρίσκο είναι η μόνη τους ηθική, δεν επιδιώκουν επικαιρότητα, άρα δημιουργούν το υλικό που θα γίνει αύριο κλασικό. Το έργο τους μοιάζει πάντα λίγο άβολο, λίγο πολύπλοκο, λίγο αχώνευτο για την εποχή τους. Και ίσως γι’ αυτό η εποχή τους το χρειάζεται περισσότερο από όσο το αναγνωρίζει.
