Ο Μιγκέλ ντε Θερβάντες δεν ήταν ένας δημιουργός που έγραψε από την άνεση της επιτυχίας. Ήταν ένας άνδρας σχεδόν εξαντλημένος από τις ίδιες του τις περιπέτειες. Πολέμησε, αιχμαλωτίστηκε, έχασε το ένα του χέρι, φυλακίστηκε. Σχεδόν εξηντάρης βίωσε την απόλυτη ένδεια μαζί με τη δικαστική αυθαιρεσία. Άντεξε τόση πραγματικότητα όσο ελάχιστοι σύγχρονοί του ή σύγχρονοί μας, έχοντας γνωρίσει την ανθρώπινη μοίρα στα πιο σκληρά μονοπάτια της. Κι όμως, μέσα από αυτή τη συντριβή, από μια ζωή γεμάτη πληγές, ελευθερώθηκε μια από τις πιο θαυμαστές φωνές της λογοτεχνίας. Μας χάρισε τον πιο διάσημο ονειροπόλο.
Η ιδιοφυΐα του Θερβάντες δεν έγκειται μόνο στο ότι γέννησε έναν ήρωα αξέχαστο, αλλά στο ότι τόλμησε να δει στην ανθρώπινη ανοησία το ίχνος μιας κρυμμένης σοφίας. Ο Δον Κιχώτης (1605), ένας γέροντας που βλέπει τους ανεμόμυλους ως γίγαντες και τα ταπεινά πρόσωπα ως βασιλικά είδωλα, είναι κάτι περισσότερο από μια κωμική φιγούρα. Εκφράζει την ανθρώπινη ανάγκη μας να αναπλάθουμε τον κόσμο όταν η πραγματικότητα μας συντρίβει.
Ο Θερβάντες μάς δείχνει ότι η «τρέλα» του ήρωά του είναι στην ουσία μια πράξη πίστης. Πίστη στην καλοσύνη, στην ηθική τάξη που ο κόσμος τόσο συχνά αρνείται. Το μυθιστόρημα γίνεται έτσι ένας καθρέφτης που δεν μας χλευάζει, αλλά μας ρωτά: Ποιος είναι πραγματικά ο παραλογισμένος; Εκείνος που επιμένει να πιστεύει, ή εκείνος που εγκατέλειψε κάθε πίστη; Το θαύμα του Δον Κιχώτη βρίσκεται ακριβώς εδώ. Ούτε σάτιρα ούτε τραγωδία. Αλλά μια σπάνια σύζευξη του γέλιου με τον πόνο, της ειρωνείας με την τρυφερότητα, που μόνο μια μεγάλη λογοτεχνική ιδιοφυΐα μπορεί να πετύχει.
Ο Θερβάντες δεν γράφει απλώς ιστορία αλλά την αναμορφώνει. Δημιουργεί το πρώτο αληθινά μοντέρνο μυθιστόρημα, ένα έργο που γνωρίζει ότι ο άνθρωπος κατοικεί ταυτόχρονα δύο κόσμους: τον κόσμο όπως είναι και τον κόσμο όπως τον ονειρεύεται. Γι’ αυτό και τέσσερις αιώνες μετά, ο Δον Κιχώτης παραμένει σύγχρονη, ζωντανή λογοτεχνία. Διαβάζοντάς τον, ανακαλύπτουμε εκείνο το κομμάτι του εαυτού μας που εξακολουθεί να αμφισβητεί την ήττα, που αντιστέκεται στον κυνισμό, που πιστεύει ακόμη ότι η φαντασία μπορεί να δώσει νόημα στην πραγματικότητα. Ο ήρωας του Θερβάντες μπορεί να αποτυγχάνει συνεχώς, αλλά σε κάθε του πτώση υπάρχει μια ανυπέρβλητη αξιοπρέπεια. Η αξιοπρέπεια του ανθρώπου που συνεχίζει να μάχεται, ακόμη και όταν γνωρίζει ότι μάχεται μάταια.
Ίσως αυτό να είναι το κορυφαίο επίτευγμα του Θερβάντες. Μέσα από την παραδοξότητα ενός τρελού ιππότη κατάφερε να φανερώσει την πιο βαθιά ανθρώπινη αλήθεια. Η πίστη, ακόμη κι όταν μοιάζει παράλογη, είναι εντούτοις το τελευταίο μας καταφύγιο απέναντι στην απάθεια του κόσμου. Και γι’ αυτό μάς αφήνει με μια παράξενη αίσθηση παρηγοριάς. Η τρέλα του Δον Κιχώτη είναι και δική μας και ίσως ή μάλλον γι’ αυτό επιβιώνουμε. Ακόμη.
