Αυτό το διάχυτο αίσθημα, κάτι σαν αδυναμία προσανατολισμού μέσα στο παρόν, σαν ίλιγγος που μοιάζει να κυοφορεί κάτι βίαιο ή απροσδιόριστα απειλητικό, δεν είναι βέβαια ιστορικά μοναδικό. Υπάρχουν στιγμές στην παγκόσμια λογοτεχνία όπου το ίδιο αίσθημα καταγράφεται με εντυπωσιακή οξύτητα, όχι ως «πρόβλεψη» γεγονότων, αλλά ως υπαρξιακή και ιστορική δυσφορία πριν από τη ρήξη.
Θα μπορούσα να σταθώ σε ορισμένες τέτοιες στιγμές, όχι εξαντλητικά, αλλά ενδεικτικά, με βάση το παραπάνω βίωμα, όπως για παράδειγμα, στον ύστερο 19ο αιώνα, όπου το «τέλος εποχής» ήταν ακόμη χωρίς όνομα:
Ντοστογιέφσκι, Δαιμονισμένοι
Στο έργο αυτό καταγράφεται σαφώς ένας κόσμος πριν από την επανάσταση, πριν από τη βία, πριν από την κατάρρευση των αξιών, όμως ήδη διαβρωμένος. Ο τρόμος δεν έγκειται σε αυτό που συμβαίνει, αλλά σε αυτό που δεν μπορεί ακόμη να ειπωθεί καθαρά. Οι ήρωες κινούνται μέσα σε μια διάχυτη αίσθηση ότι «κάτι έρχεται», χωρίς να μπορούν να το κατονομάσουν. Είναι ίσως το πρώτο μεγάλο μυθιστόρημα του προεπαναστατικού ιλίγγου.
Μετά, στον Μεσοπόλεμο, στον χρόνο πριν από την καταστροφή:
Κάφκα, στα έργα του (Η Δίκη, Ο Πύργος) δεν υπάρχει σαφής πολιτική πρόβλεψη· υπάρχει όμως απόλυτη αίσθηση απειλής χωρίς αιτία. Ο κόσμος λειτουργεί, αλλά η λειτουργία του είναι ακατανόητη, εχθρική, απρόσωπη. Ο Κάφκα γράφει σαν να ζει ήδη μέσα σε έναν ολοκληρωτισμό που ακόμη δεν έχει ιστορικά εμφανιστεί.
Μούζιλ, Ο άνθρωπος χωρίς ιδιότητες
Αυστροουγγαρία λίγο πριν τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Η κοινωνία ζει σε μια κατάσταση υπερ-ανάλυσης και αδράνειας. Όλοι καταλαβαίνουν ότι το σύστημα δεν αντέχει, αλλά κανείς δεν μπορεί να φανταστεί τη ρήξη. Εδώ ο ίλιγγος γεννιέται από την υπερβολική συνείδηση και την πλήρη αδυναμία πράξης.
Αλλά και στον Μεσοπόλεμο με την άνοδο των ολοκληρωτισμών:
Τόμας Μαν, Μαγικό Βουνό
Ένα σανατόριο, όπου ο χρόνος αναστέλλεται. Η Ευρώπη πριν από την αυτοκαταστροφή της. Οι ιδεολογίες συζητούνται σαν φιλοσοφικά παιχνίδια, ενώ στην πραγματικότητα ετοιμάζουν μαζικό θάνατο. Το αίσθημα δεν είναι φόβος, αλλά παθολογική αναμονή.
Χέρμαν Μπροχ, Οι Υπνοβάτες
Η διάλυση των αξιών καταγράφεται όχι ως γεγονός, αλλά ως εσωτερική απώλεια προσανατολισμού.
Τέλος, στη Μεταπολεμική και ψυχροπολεμική δυσφορία:
Σάμουελ Μπέκετ
Μετά την καταστροφή, αλλά με το ίδιο αίσθημα, ο κόσμος συνεχίζει, όμως δεν ξέρουμε πια γιατί. Ο ίλιγγος εδώ δεν είναι πριν από την απειλή, αλλά μετά, όταν η απειλή έχει γίνει μόνιμη κατάσταση.
Όργουελ (και όχι μόνο το 1984)
Στα δοκίμια και στα λιγότερο «προφητικά» του έργα αποτυπώνεται η αγωνία μιας εποχής όπου η αλήθεια γίνεται ρευστή πριν ακόμη εγκαθιδρυθεί ο ολοκληρωτισμός.
Τι κοινό έχουν όλες αυτές οι στιγμές; Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις, η λογοτεχνία δεν προβλέπει συγκεκριμένα γεγονότα αλλά καταγράφει μια διάρρηξη της ιστορικής εμπιστοσύνης, μια αίσθηση ότι οι λέξεις, οι θεσμοί, οι έννοιες δεν ανταποκρίνονται πια στην πραγματικότητα και ότι το μέλλον δεν «έρχεται», αλλά επικρέμαται. Αυτός είναι ο ίλιγγος που διαχέεται, όχι ο φόβος του πολέμου ή της κρίσης, αλλά η αίσθηση ότι η εποχή έχει ήδη ξεπεράσει τα νοητικά μας εργαλεία.
Και μια τελευταία σκέψη. Η αυθεντική λογοτεχνία συχνά, έχει αυτό το προνόμιο, αναγνωρίζει τέτοιες εποχές νωρίτερα από την ιστοριογραφία, γιατί καταγράφει όχι τα γεγονότα αλλά το βίωμα της αστάθειας. Και ίσως αυτό είναι το πιο ανησυχητικό αλλά και το πιο παρήγορο, ότι ο ίλιγγος που βιώνουμε σήμερα δεν είναι πρωτόγνωρος, αλλά κάθε φορά προαναγγέλλει μια ιστορική μετάβαση που, όσο ζούμε μέσα της, δεν μπορούμε ακόμη να κατανοήσουμε.
