H ΠΑΡΑΙΤΗΣΗ ΑΠΟ ΤΗΝ
ΑΞΙΩΣΗ ΤΟΥ ΒΑΘΟΥΣ
Ο τίτλος επιχειρεί εξαρχής να αποκαλύψει έναν χώρο
εσωτερικής δοκιμασίας, και δεν αναφέρομαι μόνο στην τέχνη, αλλά στην αντοχή μας
απέναντι στο δύσκολο. Η αυθεντική τέχνη, τουλάχιστον αυτό ίσχυε κάποτε, όφειλε - αλλά και το απαιτούσαμε - να μας φέρνει αντιμέτωπους με ό,τι προσπαθούσαμε να αποφύγουμε,
με τις ρωγμές μας, με τις αντιφάσεις του κόσμου, με εκείνα που δεν χαρίζουν
ευχαρίστηση αλλά καλλιεργούν τη συνείδηση.
Υπάρχει σήμερα
μια λεπτή μετατόπιση, που δύσκολα γίνεται αντιληπτή, και δεν αφορά στις διάφορες
μορφές της τέχνης, αλλά στις αντοχές εκείνων που τις (υπο)δέχονται. Σιγά σιγά,
η ψυχή του δέκτη (αναγνώστη, θεατή, ακροατή) εξοικειώνεται με το άμεσο, με το
λείο, με ό,τι δεν αντιστέκεται, και κάθε τι που απαιτεί επιμονή, θεωρείται
αβρόχοις ποσίν υπερβολικό, κάθε κείμενο που δεν αποκαλύπτεται από την πρώτη
ανάγνωση, αποδοκιμάζεται, εγκαταλείπεται, εντέλει απορρίπτεται.
Η βαθιά
εμπειρία, ωστόσο, δεν προσφέρεται εύκολα, πρέπει να κατακτηθεί, και χρειάζεται
χρόνο για να διαποτίσει το ψυχικό πεδίο, όπως το νερό που εισχωρεί στο χώμα και
το αλλάζει αργά και αθόρυβα. Η ανάγνωση - όταν συμβαίνει πραγματικά -
δημιουργεί έναν εσωτερικό χώρο, όπου η σκέψη κινείται χωρίς θεατές, όταν σχηματίζονται
συνδέσεις που δεν υπακούν στη βιασύνη, και ο αναγνώστης, πριν τις αποδεχθεί, δοκιμάζει
- ζυγίζει το βάρος των λέξεων.
Η εποχή ευνοεί
την επιφάνεια, επειδή η επιφάνεια κυκλοφορεί εύκολα, και το βάθος δεν
μεταφέρεται χωρίς τριβή, επιπλέον απαιτείται μια μορφή μοναξιάς που δεν
διαφημίζεται, που έχει ανάγκη – ναι! - την απουσία χειροκροτήματος. Όταν ο λόγος
εκτίθεται διαρκώς σε φώτα, μαθαίνει να προσαρμόζεται στη λάμψη τους, και η
σκέψη τότε αποκτά αντανακλαστικά, αυτοματισμούς, σίγουρα όχι ρίζες.
Ο κίνδυνος για την ώρα δεν είναι ότι θα
απαγορευτεί, μια μέρα, η μεγάλη και
αυθεντική τέχνη. Ο κίνδυνος είναι ακόμη πιο ύπουλος, να πάψουμε εμείς να τη
ζητάμε, να εξασκηθούμε τόσο πολύ στην άμεση ικανοποίηση, ώστε το δύσκολο να μας
φαίνεται άχρηστο. Όταν η απόλαυση γίνεται το μοναδικό μέτρο αξίας, τότε η
εμπορευματοποιημένη εκδοχή της εμπειρίας κερδίζει χωρίς μάχη, δεν χρειάζεται να
επιβληθεί, αρκεί να είναι πιο εύπεπτη. Υπάρχει και μια κρυφή φθορά, η σταδιακή
απώλεια της ικανότητας, να παραμένουμε μέσα σε κάτι που δεν μας ανταμείβει
άμεσα, και όπως το σώμα συνηθίζει τη ζάχαρη και δυσκολεύεται να δεχτεί το πικρό,
αντίστοιχα και το πνεύμα συνηθίζει το εύκολο νόημα, κι αν κάποτε, η
πολυπλοκότητα αποτελούσε μια γοητευτική πρόκληση, τώρα συχνά βιώνεται και
αποπέμπεται ως ενόχληση και δυσαρέσκεια.
Οι παραπάνω σκέψεις δεν στοχεύουν σε καταγγελία, αποτυπώνουν
μια ανησυχητική διάθεση, την επίγνωση μάλλον της ανθρώπινης αδυναμίας όταν
παραιτείται από την αξίωση του βάθους. Μια υπενθύμιση μάλλον ότι η πολιτισμική
παρακμή δεν συμβαίνει όταν χάνονται τα μεγάλα έργα, αλλά όταν χάνεται η
επιθυμία μας να τα αντέξουμε.
Κι όμως, ο
εσωτερικός άνθρωπος τρεφόταν πάντα από την πυκνότητα, από εκείνη τη σιωπηλή κυοφορία,
κατά την οποία μια πρόταση μπορεί να παραμείνει μέσα σου για χρόνια πριν
αποδώσει τον καρπό της. Η ανάγνωση, σε αυτή της τη μορφή, είναι κυρίως
συγκατοίκηση με μια άλλη συνείδηση, και όχι κατανάλωση, γίνεται η εμπειρία του
να μετατοπίζεσαι ανεπαίσθητα, χωρίς θόρυβο.
Ίσως το πραγματικό ερώτημα να αφορά την εκπαίδευση
της επιθυμίας. Τι μαθαίνουμε να επιθυμούμε; Τη στιγμιαία διέγερση ή τη
μακρά μεταμόρφωση; Η καλλιέργεια, βεβαίως, δεν επιβάλλεται, η αισθηματική αγωγή
χτίζεται μέσα από επαναλαμβανόμενη έκθεση, πρωτίστως σε ό,τι δεν χαρίζεται
αμέσως, σε μια διαφορετική σχέση με τον χρόνο, σε μια ανάσχεση και συγκράτηση, όπου
η εμπειρία αποκτά βάθος και διάρκεια αντί για όγκο και άμεση ανάλωση. Τελικά,
το ερώτημα δεν είναι αν ο κόσμος αλλάζει, αλλά αν εμείς μπορούμε ακόμη να
επιλέξουμε την απαιτητική τροφή της ψυχής μας. Η ανάγνωση δεν είναι απλώς πράξη
γνώσης, αλλά πράξη αντίστασης, απέναντι στην ευκολία, απέναντι στην επιφάνεια,
απέναντι στη βιασύνη που μας θέλει διαρκώς ικανοποιημένους αλλά ρηχούς.
Η τέχνη που όντως
αντέχει, προσφέρει χώρο, απεχθάνεται όμως την ευκολία, και ο χώρος δεν γεμίζει
με εντυπώσεις, αλλά με σιωπηλό όργωμα του νου. Σε μια εποχή υπερπληροφόρησης, η
πιο ριζοσπαστική πράξη, ίσως να είναι αυτή η αργή, αθέατη επιμονή, και μάλιστα χωρίς
επιβράβευση και θριαμβολογίες, αλλά και χωρίς ressentiment.
