Ο Περεγρίνος του Αντώνη Νικολή μού αποκαλύφθηκε σαν μια φλόγα που μεταμορφώνει τον αέρα γύρω της· μια αφήγηση που δεν αναπλάθει απλώς έναν άνθρωπο της ύστερης αρχαιότητας, αλλά απογυμνώνει τον τρόπο με τον οποίο ο άνθρωπος - κάθε εποχής - παλεύει με τη ρευστότητα του εαυτού του. Η γραφή του Νικολή πηγαινοέρχεται ανάμεσα στη λεπτομέρεια και στην παύση, στην έκρηξη του ψυχισμού και στη διάφανη αποστασιοποίηση, δημιουργώντας έναν ρυθμό που μοιάζει με αναπνοή σε κρίση -λαχανιαστή, ασθματική- υπαρξιακή.
Ο Περεγρίνος, ο άνθρωπος των συνεχών μεταμορφώσεων, με αγγίζει σαν σύγχρονος μας. Δεν είναι απλώς ο «ταξιδιώτης» της ρωμαϊκής επικράτειας· είναι το απόλυτο πρόσωπο της εποχής του ρηγματωμένου υποκειμένου. Αλλάζει ονόματα, ιδέες, κοινότητες, ιδεώδη, όχι από επιπολαιότητα, αλλά από μια αθεράπευτη ανάγκη να φτάσει σε έναν εαυτό που του διαφεύγει. Στην ασταθή του ταυτότητα βλέπω καθρέφτισμα του σημερινού ανθρώπου: το άτομο που προσπαθεί να σταθεί μέσα σε κατακλυσμούς πληροφοριών, κοινωνικών ρόλων, ψηφιακών προβολών, ιδεολογικών απαιτήσεων.
Κάτω από τις διαδοχικές του μορφές υπάρχει ένα τραύμα - η πληγή του πατέρα, η απόρριψη, η σκιά της πατροκτονίας- που μοιάζει με ρωγμή σε κεραμικό: ό,τι κι αν χτιστεί γύρω του, πάντα θα τρίζει. Το κείμενο μού έδειξε πόσο αυτή η πληγή δεν λειτουργεί μόνο ως βιογραφικό βάρος αλλά ως μηχανισμός της ίδιας της αφήγησης· μια καταβύθιση στην προέλευση της ταυτότητας, εκεί όπου κάθε άνθρωπος συναντά τα όριά του. Στο σύγχρονο κόσμο, όπου η ψυχολογία έχει γίνει το κοινό μας λεξιλόγιο, αυτή η εσωτερική κάκωση δεν μοιάζει αρχαία· μοιάζει οικεία, σχεδόν καθημερινή.
Η αφήγηση ακολουθεί τους παλμούς αυτής της αστάθειας: εσωτερικές εστιάσεις που λιώνουν τον χρόνο και εξωτερικές παρατηρήσεις που παγώνουν τα γεγονότα μέσα σε κρυστάλλινη αντικειμενικότητα. Ο Νικολής κινείται με ανατριχιαστική ακρίβεια από τη ροή της συνείδησης στο βλέμμα του ιστορικού παρατηρητή. Μέσα από αυτή την αμφισημία, ο ήρωας αποκαλύπτεται ως ένα πλάσμα που δεν ανήκει σε κανέναν τόπο, ούτε στην εποχή του ούτε στη δική μας, αλλά που μπορεί να σταθεί ως κοινή μήτρα του ανθρώπινου αποπροσανατολισμού.
Και όσο ο Περεγρίνος ταξιδεύει, το μυθιστόρημα τον μεταμορφώνει σε έναν καθρέφτη του κόσμου γύρω του: μια αυτοκρατορία σε ιδεολογική κόπωση, ένα πλήθος διδασκαλιών που υπόσχονται λύτρωση, μια διαρκής διαμάχη ανάμεσα σε παράδοση και νέα νοήματα. Υπάρχει κάτι συγκλονιστικά σύγχρονο σε αυτή την εικόνα: ένας άνθρωπος που κινείται ανάμεσα σε θρησκείες, φιλοσοφίες, πολιτικές ιδέες, αναζητώντας μια αφήγηση στην οποία θα χωρέσει, ακριβώς όπως ο σημερινός άνθρωπος περιφέρεται ανάμεσα σε ταυτότητες που εναλλάσσονται με την ταχύτητα της εποχής.
Στο τέλος, η πράξη της αυτοπυρπόλησης δεν λειτουργεί ως σκηνοθετημένο τέλος μιας αρχαίας ζωής, αλλά ως σύμβολο μιας υπαρξιακής έκρηξης που μας αφορά ίσως περισσότερο σήμερα παρά τότε: η λακανική της ανάγνωση ως απόπειρα υπέρβασης του συμβολικού, η σαρτρική της διάσταση ως ριζική αυτοδημιουργία, η υπαρξιακή της ένταση ως άρνηση κάθε κατασκευής του Άλλου πάνω στο εγώ, όλα αυτά συνθέτουν μια στιγμή που ξεπερνά τον ηρωισμό και την τραγικότητα και γίνεται μια εικόνα της ανθρώπινης ανάγκης για νόημα μέσα σε έναν κόσμο φτιαγμένο από αντανακλάσεις.
Το σύγχρονο ρίγος έρχεται από την αναγνώριση ότι αυτή η φλόγα, η φλόγα του Περεγρίνου, δεν είναι πια μόνο ιστορική. Είναι η φλόγα που καίει όταν το άτομο προσπαθεί να αποκτήσει ταυτότητα μέσα σε έναν κόσμο που αλλάζει μορφές πιο γρήγορα κι από τον ίδιο τον ήρωα. Είναι η φλόγα της επιθυμίας για ελευθερία, αλλά και η φλόγα της ανάγκης να σε δουν, να σε θυμηθούν, να υπάρξεις μέσα από το βλέμμα των άλλων, μια επιθυμία που σήμερα, στην εποχή της δημόσιας έκθεσης, είναι περισσότερο παρούσα από ποτέ.
Ο Περεγρίνος γίνεται έτσι κείμενο βαθιά σύγχρονο όχι επειδή μιλά για την εποχή μας, αλλά επειδή μιλά για την ανθρώπινη κατάσταση όταν αυτή βρίσκεται σε κρίση. Η ρευστή ταυτότητα, η συντριβή της εμπειρίας, η αναζήτηση νοήματος μέσα από αφήγηση, η διαρκής ανάγκη για αναγνώριση, η αγωνία της ύστερης αυτοσυνείδησης, όλα αυτά είναι οι δομικοί λίθοι και της δικής μας εποχής. Γι’ αυτό το ταξίδι του Περεγρίνου συνεχίζει να συγκινεί: επειδή μέσα από τις στάχτες του μπορούμε να δούμε όχι το τέλος ενός αρχαίου ανθρώπου, αλλά τη διαρκή αρχή του σύγχρονου εαυτού.
