Ο Φλωμπέρ alien στη Νέα Υόρκη - Κέντρα λογοτεχνικής ισχύος και τόποι δημιουργίας στη σύγχρονη παγκόσμια λογοτεχνία

 

 

Ο Φλωμπέρ alien στη Νέα Υόρκη

Κέντρα λογοτεχνικής ισχύος και τόποι δημιουργίας

στη σύγχρονη παγκόσμια λογοτεχνία 

Eισαγωγή

Στη σύγχρονη παγκόσμια λογοτεχνία εξακολουθούν να υπάρχουν γεωγραφικά και θεσμικά κέντρα που επηρεάζουν αποφασιστικά τη συγκρότηση των τάσεων, των ιεραρχήσεων και των μηχανισμών αναγνώρισης. Η επιρροή αυτή, ωστόσο, δεν ασκείται πρωτίστως στο επίπεδο της ίδιας της λογοτεχνικής δημιουργίας, αλλά κυρίως στο επίπεδο της εκδοτικής διαμεσολάβησης, της κυκλοφορίας των έργων, της μετάφρασης, της προβολής και της διεθνούς νομιμοποίησης.

Ας εξετάσουμε μερικά καίρια ερωτήματα:

Υπάρχουν σήμερα λογοτεχνικά κέντρα που καθορίζουν τάσεις και αξίες;

Η απάντηση είναι καταφατική, με μια σημαντική διευκρίνιση όμως, σήμερα τα λογοτεχνικά κέντρα καθορίζουν κυρίως την ορατότητα, την κυκλοφορία, τη μετάφραση, τα δικαιώματα και την ιεράρχηση των έργων, πολύ περισσότερο απ’ όσο ελέγχουν την ίδια τη γέννηση της λογοτεχνικής αξίας. Η Νέα Υόρκη παραμένει ένας από τους πιο ισχυρούς εκδοτικούς κόμβους παγκοσμίως· επίσημη μελέτη του Δήμου της Νέας Υόρκης σημειώνει ότι η πόλη φιλοξενεί τους “Big Five” εκδοτικούς οίκους και τη μεγαλύτερη συγκέντρωση ανεξάρτητων εκδοτών στις ΗΠΑ.  

Στον διεθνή χώρο, η ισχύς αυτή συμπυκνώνεται και σε θεσμούς-αγορές. Η London Book Fair αυτοπαρουσιάζεται ως «η παγκόσμια αγορά» της εκδοτικής βιομηχανίας, όπου η κοινότητα του publishing συναντιέται για σχέσεις, πληροφόρηση και τον καθορισμό του μέλλοντος του δημιουργικού περιεχομένου. Παράλληλα, το International Rights Centre της ίδιας έκθεσης προβάλλεται ως αποκλειστικός χώρος για διαπραγμάτευση δικαιωμάτων, συν-εκδόσεων και licensing ανάμεσα σε publishers, agents και scouts. Αντίστοιχα, η Frankfurter Buchmesse δηλώνει ότι αποτελεί τον σημαντικότερο εμπορικό κόμβο για έντυπο και ψηφιακό περιεχόμενο, ενώ το Frankfurt Rights είναι η διεθνής της πλατφόρμα για το παγκόσμιο εμπόριο δικαιωμάτων και αδειών.  

Αυτό σημαίνει ότι τα μεγάλα κέντρα υπάρχουν ακόμη, μόνο που έχουν αλλάξει μορφή. Δεν είναι πια απλώς «τόποι έμπνευσης» όπως το Παρίσι μιας άλλης εποχής, είναι κυρίως κόμβοι διαμεσολάβησης: εκεί οργανώνονται οι μεταφράσεις, οι επενδύσεις, οι διεθνείς κυκλοφορίες, οι διασυνδέσεις με πράκτορες, βραβεία, φεστιβάλ και μέσα προβολής. Με άλλα λόγια, το σημερινό κέντρο ορίζει περισσότερο ποιο βιβλίο θα ακουστεί δυνατότερα και γρηγορότερα παρά ποιο βιβλίο έχει από μόνο του βαθύτερη αλήθεια.  

Μιλάμε άραγε για ένα μόνο κέντρο ή για πολλά κέντρα;

Η σημερινή εικόνα είναι πιο πολυκεντρική. Η UNESCO αναφέρει ότι το Creative Cities Network αριθμεί πλέον 408 πόλεις σε περισσότερες από 100 χώρες, και μέσα σε αυτό το δίκτυο η λογοτεχνία αποτελεί μία από τις αναγνωρισμένες δημιουργικές κατηγορίες. Παράλληλα, το σχετικό δίκτυο των Cities of Literature παρουσιάζει δεκάδες πόλεις λογοτεχνίας σε έξι ηπείρους. Αυτό δείχνει ότι η λογοτεχνική ζωή δεν εξαντλείται στο δίπολο Νέα Υόρκη–Λονδίνο, αλλά υπάρχουν πολλαπλοί χώροι που παράγουν κύρος, κοινότητες, μεταφραστικές ροές και πολιτισμική βαρύτητα.  

Άρα χρειάζεται να ξεχωρίσουμε δύο επίπεδα. Από τη μία υπάρχουν τα κέντρα αγοράς και θεσμικής ισχύος. Από την άλλη υπάρχουν τα κέντρα πολιτισμικής πυκνότητας, δηλαδή πόλεις ή σκηνές που καλλιεργούν συγγραφείς, αναγνώστες, φεστιβάλ, μικρούς εκδότες, μεταφραστές και δημόσιο διάλογο. Τα δύο επίπεδα μερικές φορές συμπίπτουν, συχνά όμως διαφέρουν. Μια πόλη μπορεί να είναι εξαιρετικά γόνιμη λογοτεχνικά χωρίς να είναι το κέντρο όπου υπογράφονται τα μεγαλύτερα συμβόλαια.  

Οι μεγάλοι συγγραφείς ζουν στα μεγάλα αστικά κέντρα;

Εδώ η εικόνα είναι σαφώς μικτή. Τα πρόσφατα μεγάλα βραβεία δείχνουν ότι η σπουδαία λογοτεχνία δεν προέρχεται αποκλειστικά από ένα υπερκεντρικό, μητροπολιτικό περιβάλλον. Η Han Kang, που τιμήθηκε με το Νόμπελ Λογοτεχνίας 2024, είχε ως τόπο διαμονής κατά τη βράβευση τη Σεούλ. Η Samantha Harvey, νικήτρια του Booker Prize 2024, παρουσιάζεται από τον ίδιο τον θεσμό ως συγγραφέας που ζει στο Ηνωμένο Βασίλειο και διδάσκει στο Bath Spa University, δηλαδή έξω από τον στενό μητροπολιτικό πυρήνα του λονδρέζικου εκδοτικού κέντρου. Η Jenny Erpenbeck, νικήτρια του International Booker 2024, προέρχεται από το Βερολίνο

Από αυτά δεν προκύπτει ότι οι διάσημοι συγγραφείς ανήκουν κατ’ ανάγκην στην περιφέρεια ούτε ότι οφείλουν να ζουν σε μητροπόλεις. Προκύπτει ίσως κάτι πιο ουσιαστικό, ότι η δημιουργία και η αναγνώριση δεν έχουν πλέον τον ίδιο γεωγραφικό χάρτη. Κάποιος μπορεί να γράφει σε σχετική απόσταση από τα κέντρα ισχύος και παρ’ όλα αυτά να φτάνει στην κορυφή μέσω μεταφράσεων, βραβείων και διεθνών δικτύων. Το έργο μπορεί να παράγεται μακριά από το κέντρο, αλλά η παγκόσμια επικύρωσή του συχνά περνά ακόμη από τους μηχανισμούς του κέντρου.  

Τι ισχύει για την περιφέρεια, την απομόνωση και την αυθεντικότητα;

Η ιδέα ότι η αυθεντική λογοτεχνία γεννιέται στην απόσταση από τα κυκλώματα εξουσίας έχει ισχυρή ιστορική και υπαρξιακή βάση. Η απόσταση από τις δημόσιες σχέσεις, τη διαρκή αυτοπροβολή, τις μόδες και την πίεση της αγοράς μπορεί πράγματι να δώσει στον συγγραφέα βραδύτερο χρόνο, εσωτερική ακρίβεια και ανεξαρτησία φωνής. Η σημερινή δομή του εκδοτικού πεδίου, με την έντονη έμφαση σε rights, licensing και διεθνή deals, ενισχύει την αίσθηση ότι ένα μέρος του λογοτεχνικού συστήματος βλέπει το βιβλίο και ως προϊόν. Αυτό δεν είναι απλή εντύπωση, προκύπτει καθαρά από τον τρόπο με τον οποίο αυτοπεριγράφονται οι μεγάλοι θεσμοί του χώρου.  

Ταυτόχρονα, η περιφέρεια δεν αποτελεί από μόνη της εγγύηση ποιότητας. Η απομόνωση μπορεί να ευνοεί την ελευθερία, αλλά μπορεί επίσης να στερεί θεωρητικά από τον συγγραφέα διάλογο, κριτική, μεταφραστικές γέφυρες, πρόσβαση σε εκδότες και σε διεθνές αναγνωστικό πεδίο. Αντίστροφα, η ζωή στο κέντρο μπορεί θεωρητικά πάντα να θρέψει τον συγγραφέα με πνευματικές συναναστροφές, αρχεία, βιβλιοθήκες, πανεπιστήμια, ζωντανές σκηνές και δημόσια συζήτηση. Επομένως, το πραγματικό ερώτημα δεν είναι «κέντρο ή περιφέρεια», αλλά ποια σχέση κατορθώνει να κρατήσει ο συγγραφέας με τις πιέσεις του πεδίου.  

Οι μάνατζερ, οι πράκτορες και οι εκδοτικοί οίκοι ωθούν τη λογοτεχνία προς το προϊόν;

Σε έναν βαθμό, ναι. Η συγκέντρωση της ισχύος σε μεγάλους εκδοτικούς κόμβους, η έμφαση στις αγορές δικαιωμάτων και η διεθνής λογική του brand καθιστούν ισχυρότερες ορισμένες πιέσεις: ευκολότερη ταξινόμηση ενός βιβλίου, σαφέστερη προώθηση, μεταφραστική εξαγωγιμότητα, συμβατότητα με βραβεία, media και διεθνές marketing. Οι ίδιοι οι θεσμοί της αγοράς μιλούν με γλώσσα που αναδεικνύει deals, licensing, business contacts και marketplace λειτουργίες.  

Όμως θα ήταν μάλλον υπερβολή να πούμε ότι αυτό εξαλείφει τη μεγάλη λογοτεχνία, σίγουρα όμως δεν την ευνοεί. Πιο ακριβές θα ήταν να πούμε ότι το σύστημα ευνοεί την ορατή λογοτεχνία που μπορεί να κυκλοφορήσει αποτελεσματικά. Η μεγάλη λογοτεχνία συνεχίζει να εμφανίζεται και μέσα και έξω από αυτά τα κυκλώματα, αλλά η διαδρομή της προς τη διεθνή αναγνώριση είναι καταφανώς άνιση. Το κέντρο μπορεί να επιταχύνει την επιτυχία ενός βιβλίου, δεν μπορεί όμως να κατασκευάσει από μόνο του το βάθος ενός έργου που θα αντέξει στον χρόνο. Αυτή η διάκριση ανάμεσα σε πρόσκαιρη προβολή και διαρκή αξία είναι, νομίζω, το κλειδί.  

Συμπερασματικά, σήμερα υπάρχουν ακόμη λογοτεχνικά κέντρα που δίνουν το στίγμα των τάσεων και των αξιών, αλλά το στίγμα αυτό αφορά κυρίως την πολιτισμική οικονομία της λογοτεχνίας: ποια βιβλία θα κυκλοφορήσουν πιο δυνατά, ποια θα μεταφραστούν, ποια θα μπουν στους καταλόγους των πρακτόρων, των βραβείων και των διεθνών εκθέσεων. Ταυτόχρονα, η ίδια η λογοτεχνική δημιουργία είναι πολύ πιο διάσπαρτη, πολυκεντρική και απρόβλεπτη.  

Οι πραγματικά μεγάλοι συγγραφείς ούτε συγκεντρώνονται αποκλειστικά στα μεγάλα αστικά κέντρα ούτε αποτελούν απλούς ερημίτες της περιφέρειας. Άλλοι ζουν σε μεγάλες πόλεις, άλλοι σε μικρότερες, άλλοι σε σχετική απόσταση από τα κυκλώματα της δημοσιότητας. Εκείνο που φαίνεται να ισχύει είναι ότι το κέντρο ελέγχει περισσότερο την κυκλοφορία, ενώ η λογοτεχνική αλήθεια μπορεί να γεννηθεί οπουδήποτε.  

Και μια τελευταία δύσκολη ερώτηση: μπορεί να παραχθεί υψηλή λογοτεχνία σε αυτές τις διεθνείς συνθήκες;

Για έναν αυθεντικό συγγραφικό οργανισμό οι σημερινές συνθήκες είναι συχνά πιο κοντά σε συνθήκες φθοράς και εξόντωσης παρά σε συνθήκες φυσικής ωρίμασης του έργου. Η παρατήρηση αυτή βεβαίως ισχύει όχι ως απόλυτος νόμος, αλλά ως ισχυρή τάση. Το σημερινό σύστημα ζητά από τον συγγραφέα να είναι συγχρόνως δημιουργός, δημόσιο πρόσωπο, διαχειριστής εαυτού, μικρός διαφημιστής και ανθεκτικός επαγγελματίας μέσα σε μια αγορά που ήδη καταγράφεται ως οικονομικά πιεστική και συχνά ψυχικά επιβαρυντική για τους ίδιους τους συγγραφείς.    

Επίλογος

Ο Φλωμπέρ alien στη Νέα Υόρκη

Κάποτε ο συγγραφέας μπορούσε να αποσυρθεί στην επαρχία, να ακούει το φύσημα των δέντρων, να μισεί σιωπηλά τους ηλίθιους της εποχής του και να εργάζεται επί χρόνια επάνω σε μία μόνο σελίδα. Η εποχή τον πλήγωνε, τον περιγελούσε, τον παρέβλεπε, τον δίκαζε, τον εξουθένωνε με τον χυδαίο της παλμό, κι όμως του παραχωρούσε ακόμη ένα αγαθό που σήμερα μοιάζει σχεδόν μυθικό: διάρκεια. Ένα διάστημα αρκετό ώστε η πρόταση να ωριμάσει, να σαπίσει, να ξαναγεννηθεί, να βρει τον ακριβή της τόνο. Ο Φλωμπέρ ανήκε σε αυτή τη σπάνια συνομοταξία των ανθρώπων που ζούσαν μέσα στη γλώσσα όπως άλλοι ζουν μέσα σε αρρώστια, μέσα σε μοναστήρι, μέσα σε εμμονή. Για έναν τέτοιο οργανισμό, η ζωή υπήρξε εξαρχής δυσχερής. Η σημερινή Νέα Υόρκη θα του φαινόταν κάτι ακόμη χειρότερο, ένα τεράστιο, λαμπερό, άγρυπνο σύστημα επιτάχυνσης, ένα θερμοκήπιο φιλοδοξιών και κυκλοφορίας, μια μηχανή που αλέθει το έργο πριν αποκτήσει μορφή.

Ο τίτλος του επιλόγου δανείζεται τη λέξη alien με πλήρη επίγνωση της ειρωνείας της. Ξένος, βέβαια. Μα και κάτι περισσότερο, ένα πλάσμα απολύτως ακατάλληλο για την ατμόσφαιρα του παρόντος, ένας οργανισμός που ανασαίνει άλλο οξυγόνο, που ακούει άλλη συχνότητα, που υποφέρει από εκείνο ακριβώς που οι περισσότεροι αποκαλούν επιτυχία. Ο Φλωμπέρ ως alien στη Νέα Υόρκη σημαίνει κάτι πολύ συγκεκριμένο, ένας συγγραφέας πλασμένος για την αργή πυρά της μορφής, τοποθετημένος στο κέντρο ενός κόσμου που λατρεύει την άμεση αναγνωρισιμότητα, τη ροή, τη συνεχή παρουσία, την εξωστρέφεια μετρημένη σε εμφανίσεις, λέξεις-κλειδιά, βιογραφικά σήματα, δίκτυα, ατζέντες, κυκλοφορία δικαιωμάτων, παραστάσεις του εαυτού.

Η Νέα Υόρκη, ως σύμβολο και ως μηχανισμός, συμπυκνώνει σήμερα ό,τι άλλοτε υπήρξε το Παρίσι, σε κλίμακα απείρως εντονότερη. Εκεί συσσωρεύεται σε μεγάλο βαθμό, όπως είδαμε, η εκδοτική ισχύς, η δημοσιογραφική προσοχή, η ακαδημαϊκή νομιμοποίηση, η θεσμική λάμψη, η αγορά των δικαιωμάτων, η τεχνική της ανάδειξης, η βιομηχανία της πολιτισμικής κυκλοφορίας. Εκεί το βιβλίο προσεγγίζεται ως έργο, ως εμπόρευμα, ως γεγονός, ως προφίλ, ως καταχωρίσιμο ίχνος μέσα στον ατέλειωτο αγώνα της προσοχής. Η λογοτεχνία εμφανίζεται μέσα σε αυτό το περιβάλλον σαν μια λεπτή φλέβα παλλόμενη μέσα σε σώμα βιομηχανικό. Η εικόνα έχει κάτι σχεδόν κωμικό, η τελευταία επιβίωση της εσωτερικότητας εκτίθεται σε βιτρίνα με σωστό φωτισμό.

Ο Φλωμπέρ, βέβαια, είχε ήδη γνωρίσει την πνευματική χυδαιότητα του καιρού του. Είχε γευθεί τη στενοκεφαλιά της κριτικής, την κοινοτοπία των σαλονιών, τη θλίψη της αδυναμίας κατανόησης. Είχε παρακολουθήσει το έργο του να περνά μέσα από τη στενωπό της παρεξήγησης. Η Αισθηματική Αγωγή, ένα βιβλίο που έμελλε να φανεί αργότερα ως ένας από τους καθαρότερους καθρέφτες της νεωτερικής συνείδησης, έλαβε από την εποχή του μια υποδοχή χλιαρή, σχεδόν πενθίμως κατώτερη του αναστήματός της. Υπάρχει πάντοτε κάτι θλιβερό στη συνάντηση ανάμεσα σε ένα μεγάλο έργο και στον ορίζοντα προσδοκίας του παρόντος του. Ο καιρός ζητά συγκίνηση μετρήσιμη, αναγνώριση ευχερή, συγκρούσεις εύπεπτες, μορφές που επιτρέπουν γρήγορη κυκλοφορία. Το μεγάλο έργο φέρει συνήθως μια άλλη θερμοκρασία. Έρχεται από πιο μακριά.

Ακριβώς γι’ αυτό ο φανταστικός Φλωμπέρ της Νέας Υόρκης θα προκαλούσε τόση ανησυχία. Το μαρτύριό του θα είχε σήμερα πιο φίνα εργαλεία. Στον δέκατο ένατο αιώνα ο συγγραφέας συναντούσε τον επαρχιωτισμό της εποχής του κατά πρόσωπο, σε μια επιθεώρηση, σε μια στήλη, σε ένα σαλόνι, σε μια δίκη, σε μια σειρά από αλληλογραφίες. Σήμερα το ίδιο πνεύμα κυκλοφορεί με ανώτερο επίπεδο οργάνωσης, καλύτερα κοστούμια, εντυπωσιακή τεχνολογική επάρκεια και λεξιλόγιο σχεδόν αψεγάδιαστο. Ο editor μιλά για το στίγμα του βιβλίου. Ο agent για την τοποθέτησή του στην αγορά. Ο publicist για την ορατότητα του συγγραφέα. Το φεστιβάλ για τη δημόσια συζήτηση. Το podcast για τη συνομιλία. Το panel για την παρουσία. Ο αλγόριθμος για την απήχηση. Όλα διαθέτουν έναν εύλογο τόνο, μια γλώσσα άνετη, φιλική, σχεδόν ευγενική. Κάτω από αυτή τη γυαλισμένη επιφάνεια πάλλεται η ίδια παλιά εντολή, γίνε αναγνώσιμος γρήγορα, σύστησε τον εαυτό σου καθαρά, απόδωσε λογαριασμό για την παρουσία σου, δώσε μορφή διαθέσιμη προς κυκλοφορία.

Εδώ αρχίζει η λεπτή βία, καθώς ο συγγραφέας του φλωμπερικού τύπου εργάζεται προς μια αντίθετη κατεύθυνση. Η φράση του χρειάζεται αμφιβολία, επανάληψη, απόσυρση, περίσσεια σιωπής, σχεδόν μια τελετουργία αχρησίας από τη σκοπιά της αγοράς. Κάθε μεγάλη πρόταση γεννιέται από σπατάλη χρόνου. Από επιστροφές. Από στιγμές ακίνητες, όπου το βλέμμα μοιάζει άκαρπο και όμως επεξεργάζεται, κάτω από το όριο της ορατότητας, τον εσωτερικό του νόμο. Ο σημερινός λογοτεχνικός κόσμος τιμά φραστικά τη δημιουργία και πρακτικά επιβραβεύει την αντοχή στην έκθεση. Η ειρωνεία φτάνει εδώ στην κομψότερη μορφή της, όλοι μιλούν για το βιβλίο, ενώ η ζωή οργανώνεται γύρω από οτιδήποτε προηγείται του βιβλίου ή ακολουθεί μετά απ’ αυτό, pitch, profile, launch, παρουσία, ψηφιακή σκιά, εκδοτική τροχιά, μεταδεδομένα του προσώπου.

Σε μια τέτοια συνθήκη ο Φλωμπέρ θα ένιωθε κάτι περισσότερο από απλή δυσφορία. Θα αισθανόταν οντολογική παραφωνία. Σαν πλάσμα ριγμένο σε θερμοκρασία ακατάλληλη για τη σύστασή του. Η λέξη alien αποκτά εδώ την πλήρη της ένταση. Κάποιοι άνθρωποι φέρουν έναν εσωτερικό μηχανισμό τόσο λεπτό, ώστε η εποχή μοιάζει γι’ αυτούς με λάθος πλανήτη. Κάθε θόρυβος εισχωρεί βαθύτερα, κάθε κοινωνική τριβή αφήνει κατάλοιπο, κάθε χυδαιότητα του δημόσιου χώρου καταγράφεται μέσα στο νευρικό σύστημα σαν μικρή δηλητηρίαση. Τέτοιοι άνθρωποι υπήρξαν πάντοτε. Σήμερα απλώς καλούνται να επιζήσουν μέσα σε πεδία διαρκούς εκπομπής. Η λογοτεχνική αγορά ζητά από τον δημιουργό να διαθέτει ανθεκτικότητα τηλεπικοινωνιακού κόμβου. Ο Φλωμπέρ έφερε μάλλον την κατασκευή παλαιού οργάνου ακριβείας, ευαίσθητου στον αέρα, στην υγρασία, στη σκόνη, στην παραμικρή αστοχία.

Η Αισθηματική Αγωγή θα περνούσε σήμερα από επιτροπές απόλυτα ικανές να αναγνωρίσουν την ποιότητά της στο ιδιωτικό επίπεδο της συνομιλίας και απολύτως απρόθυμες να επενδύσουν σε αυτήν με ενθουσιασμό. Το βιβλίο θα προκαλούσε στην καλύτερη περίπτωση σεβασμό, έπειτα αμηχανία, ύστερα μια σειρά από μειλίχιες παρατηρήσεις. Εξαιρετικό ύφος. Μεγάλη λογοτεχνική ευφυΐα. Δυσκολία όμως στην τοποθέτηση. Σχετικά περιορισμένη αμεσότητα. Ίσως απαιτεί ειδικό αναγνωστικό κοινό. Ίσως χρειάζεται διαφορετική στρατηγική. Ίσως μια μικρότερη φόρμα πρώτα. Ίσως πιο ισχυρό αφηγηματικό άγκιστρο. Ίσως μια προσεκτικότερη εισαγωγή του συγγραφέα στο κοινό. Κάθε φράση θα ακούγεται ήπια. Κάθε φράση θα μεταφέρει την ίδια τελική κρίση, η εποχή επιθυμεί να αγαπά το μεγάλο έργο αφού πρώτα εκείνο περάσει από τη στενή πύλη της διαχειρισιμότητας.

Ο ίδιος ο συγγραφέας θα βυθιζόταν τότε σε μια μορφή κατάστασης σχεδόν κλινικής. Όχι εξαιτίας κάποιας ρομαντικής μεγαλοποίησης της ευαισθησίας του. Από απλή τριβή ανάμεσα σε δύο χρόνους. Ο χρόνος του έργου επιζητεί υπομονή, στασιμότητα, βύθιση. Ο χρόνος του δικτύου επιβάλλει ανταπόκριση, επιτάχυνση, κυκλοφορία, ετοιμότητα. Ο πρώτος είναι γεωλογικός. Ο δεύτερος ηλεκτρικός. Μέσα σε αυτή τη σύγκρουση, ένας συγγραφέας σαν τον Φλωμπέρ θα ένιωθε κάθε μέρα να του αφαιρείται κάτι από τον εσωτερικό του ιστό. Ένα ποσοστό προσοχής. Μια ποσότητα σιωπής. Ένα κομμάτι της αργής εσωτερικής του όρασης. Και μαζί μ’ αυτά θα χανόταν ακριβώς ό,τι κάνει έναν τέτοιο άνθρωπο πολύτιμο για τη λογοτεχνία, η αδιαπραγμάτευτη προσήλωση σε μια φράση που ακόμη δεν υπάρχει.

Η ειρωνεία γίνεται πιο πικρή αν σκεφτεί κανείς το ζήτημα της επιβίωσης. Ο ιστορικός Φλωμπέρ είχε, παρά τα βάσανά του, κάποια υλικά ερείσματα που του χάριζαν χώρο απόσυρσης. Ο σημερινός ομόλογός του θα έπρεπε πιθανότατα να εργάζεται παραπλεύρως, να διατηρεί κοινωνική ορατότητα, να μεταφράζει, να διδάσκει, να γράφει κείμενα κατόπιν παραγγελίας, να φροντίζει τις δημόσιες του συντεταγμένες, να παραμένει αναγνωρίσιμος σε μια αγορά που πάσχει από χρόνια υπερπαραγωγή προσώπων. Η εποχή θα του παραχωρούσε μερικές residencies, ίσως μια fellowship, δυο-τρεις ευκαιρίες για panel με σωστά φωτισμένο φόντο και ένα ποτήρι νερό. Κατόπιν θα επέστρεφε στην κύρια μέθοδό της, άφησε το έργο σου να αποδείξει την αξία του, ενώ εσύ φρόντισε να επιβιώσεις εντός της γενικής επιτάχυνσης. Πρόκειται για μορφή χιούμορ αρκετά σκοτεινή ώστε να φανεί φλωμπερική.

Κι όμως, μέσα σε αυτό το δυσάρεστο φανταστικό πείραμα, υπάρχει κάτι αποκαλυπτικό. Ο Φλωμπέρ ως alien ρίχνει πάνω στο παρόν ένα φως πιο ακριβές από πολλές θεωρητικές αναλύσεις. Δείχνει ότι ο σύγχρονος λογοτεχνικός κόσμος τρέφεται από ένα παράδοξο, τιμά τη μοναδικότητα, αρκεί εκείνη να μπορεί να μεταφερθεί ομαλά μέσα στις ράγες της κυκλοφορίας. Επαινεί την ιδιοφυΐα, αρκεί να προσφέρει εγκαίρως το βιογραφικό της απόσταγμα. Υποδέχεται τη δυσκολία, αρκεί η δυσκολία να διαθέτει ευανάγνωστη περιγραφή. Καλλιεργεί την αύρα της ελευθερίας, ενώ οργανώνεται γύρω από πυκνά φίλτρα επιλογής, προβολής και επιβίωσης. Η λογοτεχνία μοιάζει έτσι με ιερό αντικείμενο τοποθετημένο σε διαφανή προθήκη ανάμεσα σε εμπορικούς διαδρόμους αεροδρομίου.

Από αυτή την άποψη, ο Φλωμπέρ θα ένιωθε στη Νέα Υόρκη ως εξωγήινος που προσπαθεί να επιτελέσει μια παλιά, αυστηρή λειτουργία γλώσσας μέσα σε πολιτισμό υπερβολικά εξοικειωμένο με την ταχύτητα. Θα κουβαλούσε μαζί του το παλιό πάθος για το ύφος σαν κάποιος που μεταφέρει εύθραυστο σκεύος μέσα σε σιδηροδρομικό σταθμό ώρα αιχμής. Κάθε σύγκρουση θα άφηνε ρωγμή. Κάθε κοινωνική απαίτηση θα ηχούσε μέσα του σαν μικρή παραμόρφωση του έργου προτού αυτό καν γεννηθεί. Θα συνέχιζε, βέβαια, να γράφει. Οι μεγάλοι συγγραφείς διαθέτουν κάποτε μια εντυπωσιακή ανθεκτικότητα που μοιάζει με κατάρα. Συνεχίζουν μέσα από φθορά, μέσα από παρανόηση, μέσα από αστοχία περιβάλλοντος. Το ζήτημα αφορά το κόστος. Πόση ζωή απαιτεί η σωτηρία μιας φράσης; Πόση νευρική ύλη καίγεται για να διατηρηθεί αλώβητη η εσωτερική θερμοκρασία του έργου;

Ίσως, τελικά, ο μόνος τρόπος να φανταστεί κανείς τον Φλωμπέρ σήμερα να διαθέτει κάποια αλήθεια βρίσκεται αλλού. Όχι στα parties του publishing, ούτε στα λογοτεχνικά brunches, ούτε στις δημόσιες συνομιλίες περί craft, ούτε σε βιντεοσκοπημένες ευγένειες με κοινό μορφωμένο και περισπασμένο. Τον φαντάζεται κανείς καλύτερα σ’ ένα μικρό διαμέρισμα, σε μια γειτονιά ελαφρώς απόμερη, με ακριβό ενοίκιο και φτωχή ζωή, να γυρίζει από περιστασιακές υποχρεώσεις, να κλείνει το κινητό, να τραβά τις κουρτίνες, να περνά ώρες πάνω από μία παράγραφο που τον αρνείται, να υφίσταται την πόλη σαν ηλεκτρική κακοκαιρία πίσω από το τζάμι. Η Νέα Υόρκη τότε μετατρέπεται σε κάτι πιο ουσιαστικό από πόλη. Γίνεται το όνομα μιας εποχής που υμνεί την τέχνη και οργανώνει μεθοδικά την αποδιάρθρωση των όρων της.

Έτσι ο Φλωμπέρ ως alien στη Νέα Υόρκη παύει να είναι λογοτεχνικό παιχνίδι. Γίνεται μια δοκιμή ακριβείας για το παρόν. Μετρά πάνω στον ευπαθή εκείνο ψυχισμό το πραγματικό πρόσωπο της σύγχρονης λογοτεχνικής ζωής. Κι εκεί αποκαλύπτεται κάτι δυσοίωνο, ένας κόσμος που διαθέτει άπειρα μέσα διάδοσης και όλο στενότερο χώρο για την αργή διαμόρφωση της μορφής· ένας κόσμος που αγαπά το βιβλίο ως πολιτισμικό σήμα και δυσφορεί απέναντι στη μακρά, κοπιώδη, άκαμπτη αφοσίωση που γεννά ένα μεγάλο έργο· ένας κόσμος που τιμά τον συγγραφέα κυρίως όταν εκείνος μάθει να διαχειρίζεται αποτελεσματικά την εκκένωση του εαυτού του.

Ο Φλωμπέρ θα παρέμενε λοιπόν ξένος. Μέσα στη δική του παραφωνία θα έκρυβε ίσως τη μόνη αληθινή ευγένεια απέναντι στη λογοτεχνία, την άρνηση να μεταβληθεί η εσωτερική εργασία της μορφής σε άμεση κοινωνική απόδοση. Γι’ αυτό και ο alien Φλωμπέρ έχει κάτι το σκανδαλωδώς επίκαιρο. Φέρει μέσα του την υπενθύμιση ότι το μεγάλο έργο προέρχεται από περιοχές του ανθρώπου όπου η αγορά σπανίως φτάνει χωρίς να καταστρέψει κάτι. Κι αν το παρόν δυσκολεύεται να στεγάσει έναν τέτοιο οργανισμό, το πρόβλημα βαραίνει λιγότερο τον συγγραφέα και περισσότερο τον πολιτισμό που χειρίζεται τη λογοτεχνία σαν ακόμη μία επιμελημένη ροή.