Οι χαμένες λέξεις και οι άδειες πλατείες

 

Υπάρχουν νύχτες που η γλώσσα μοιάζει να κουράζεται από τη χρησιμότητά της. Σαν να λύνει σιωπηλά τα κουμπιά της καθημερινής ομιλίας και να γλιστρά από τη σκέψη όπως ένα μεταξωτό ρούχο που δεν αντέχει άλλο το φως της ημέρας. Τότε μένουν γύρω μας λέξεις πιο παλιές, πιο διστακτικές, σαν να βγήκαν από κάποιο κρυφό συρτάρι του χρόνου.

Καμιά φορά σκέφτομαι πως οι λέξεις δεν εφευρέθηκαν· δραπέτευσαν. Ξέφυγαν από εποχές πιο εύγλωττες και τώρα ζουν ινκόγκνιτο μέσα στη μνήμη μας, όπως παλιά νομίσματα θαμμένα σε έναν κήπο. Η καθημερινή γλώσσα τις αγγίζει σπάνια, είναι εργατική, δημοκρατική, λίγο ανυπόμονη με τις αποχρώσεις. Προτιμά την καθαρή δήλωση από τον ψίθυρο. Κι όμως, κάτω από τον θόρυβο της χρήσης ακούγεται πότε-πότε ένα αχνό μεταλλικό κουδούνισμα, το σημάδι πως κάπου εκεί κάτω υπάρχει ακόμη ένας θησαυρός.

Κάποτε ίσως υπήρχε μια λέξη για εκείνη τη λεπτή στιγμή όταν βλέπεις έναν αγαπημένο άνθρωπο να απομακρύνεται μέσα στο φως ενός σταθμού. Όχι πένθος, ούτε απλή νοσταλγία, αλλά μια λεπτή χρυσή ένταση ανάμεσα στην παρουσία και στην απουσία. Ένας πόθος τεντωμένος σαν χορδή βιολιού στον τόνο του σχεδόν.

Άλλες γλώσσες φαίνεται πως διατήρησαν μικρά θραύσματα αυτής της παλιάς ακρίβειας. Οι Πορτογάλοι μιλούν για saudade, εκείνη τη γλυκόπικρη σκιά μελαγχολίας για ό,τι λείπει. Οι Ιάπωνες έχουν το mono no aware, την τρυφερή συγκίνηση μπροστά στη φθαρτότητα των πραγμάτων. Στα ουαλικά υπάρχει το hiraeth, η νοσταλγία για μια πατρίδα που ίσως δεν υπήρξε ποτέ ακριβώς όπως τη θυμόμαστε. Και οι Γερμανοί ονόμασαν Fernweh την παράξενη λαχτάρα για τόπους όπου δεν έχουμε ακόμη φτάσει.

Η δική μας γλώσσα, βέβαια, δεν ήταν φτωχότερη. Γνώριζε τον νόστο, που είναι λιγότερο επιστροφή σε τόπο και περισσότερο επιστροφή σε εαυτό. Γνώριζε τον ίμερο, εκείνη τη μαγνητική έλξη προς το ωραίο, και τον πόθο που μεγαλώνει ακριβώς επειδή το αντικείμενό του απουσιάζει. Είχε τη χάρη, τη λεπτή κυκλοφορία καλοσύνης ανάμεσα στους ανθρώπους, και τη γαλήνη, τη στιγμή όπου ο νους γίνεται θάλασσα χωρίς άνεμο.

Οι μεγάλοι συγγραφείς το γνώριζαν καλά αυτό το μυστικό. Στον κόσμο του Προυστ, μια μικρή εμπειρία, μια γεύση, μια λέξη, μπορεί να είναι μαντλέν της μνήμης, μπορεί να ανοίξει ξαφνικά μια ολόκληρη χαμένη εποχή, όπως αν άγγιζες έναν τοίχο και ανακάλυπτες ότι πίσω του υπάρχει ένα δωμάτιο γεμάτο φως. Στην ποίηση του Έλιοτ, αρχαίες γλώσσες περνούν μέσα από τη σύγχρονη ερημία σαν κομμάτια από παλιούς ναούς (όπως στο τέλος της Έρημης Χώρας: Shantih shantih shantih). Και στους κόσμους του Τόλκιν, όταν ακούγεται μια αρχαία λέξη, μοιάζει σαν να περπατά κανείς σε πέτρινα σκαλοπάτια που οδηγούν βαθιά μέσα στην ιστορία.

Ίσως η γλώσσα να είναι τελικά κάτι σαν αρχαιολογικός τόπος. Οι καθημερινές λέξεις είναι το έδαφος όπου περπατάμε, αλλά κάτω από αυτό βρίσκονται στρώματα παλαιότερων κόσμων. Καμιά φορά ένα θραύσμα ανεβαίνει στην επιφάνεια, μια παλιά λέξη που ξεφεύγει από ένα βιβλίο, ένας ιδιωματισμός της γιαγιάς που μυρίζει άμυλο και λεβάντα, μια συλλαβή που κάνει ξαφνικά το παρόν να βαθύνει.

Ίσως γι’ αυτό υπάρχει η ποίηση. Όχι για να φυλά τη γλώσσα σαν μουσείο, αλλά για να τη στοιχειώνει, να της θυμίζει πως είναι ο φτωχότερος κληρονόμος μιας παλιάς αγλαΐας, μιας εποχής όπου οι λέξεις ήταν ευανθείς και λαμπερές.

Και ίσως, κάπου μέσα στο σκοτεινό αρχείο του χρόνου, να κοιμούνται ακόμη εκείνες οι λέξεις. Περιμένουν απλώς τη στιγμή που κάποιος θα τις προφέρει ξανά. ή τη στιγμή που εκείνες θα αναγνωρίσουν πρώτες εμάς. 

ΕΠΙΜΕΤΡΟ

Υπάρχουν πράγματι λέξεις σε διάφορες γλώσσες που μοιάζουν σαν μικρά «απολιθώματα» συναισθημάτων, δεν μεταφράζονται εύκολα με μία λέξη στα ελληνικά, αλλά κουβαλούν ολόκληρη εμπειρία.

Saudade (πορτογαλικά)

Μια βαθιά, γλυκόπικρη νοσταλγία για κάτι ή κάποιον που λείπει, ίσως για πάντα. Δεν είναι απλώς λύπη· περιέχει αγάπη, μνήμη και την αίσθηση ότι αυτό που χάθηκε συνεχίζει να ζει μέσα σου.

Mono no aware (ιαπωνικά)

Η λεπτή συγκίνηση που νιώθει κανείς μπροστά στην παροδικότητα των πραγμάτων. Το τρυφερό, σχεδόν μελαγχολικό δέος όταν αντιλαμβάνεσαι πόσο όμορφα είναι τα πράγματα ακριβώς επειδή περνούν.

Fernweh (γερμανικά)

Κυριολεκτικά «νοσταλγία για μακριά». Η επιθυμία να βρίσκεσαι σε έναν τόπο όπου δεν έχεις πάει ποτέ, μια λαχτάρα για άγνωστους ορίζοντες.

Hiraeth (ουαλικά)

Νοσταλγία για μια πατρίδα που ίσως δεν υπάρχει πια, ή ίσως δεν υπήρξε ποτέ ακριβώς έτσι. Περιέχει μνήμη, απώλεια και μια αδιόρατη αίσθηση ανήκειν.

Mamihlapinatapai (γλώσσα των Yaghan, Παταγονία)

Η σιωπηλή ματιά ανάμεσα σε δύο ανθρώπους που επιθυμούν το ίδιο πράγμα, αλλά κανείς δεν κάνει το πρώτο βήμα.

Όταν διαβάζεις τέτοιες λέξεις, συμβαίνει κάτι όμορφο: ξαφνικά συνειδητοποιείς ότι ένα συναίσθημα που νόμιζες ασαφές είχε πάντα όνομα, απλώς σε μια άλλη γλώσσα.

Η ελληνική γλώσσα - ιδιαίτερα η αρχαία και η λόγια - είναι γεμάτη από λέξεις που μοιάζουν με μικρές «κρύπτες» συναισθημάτων. Πολλές σήμερα έχουν σχεδόν χαθεί από την καθημερινή χρήση, αλλά κουβαλούν εξαιρετικά λεπτές αποχρώσεις:

Νοσταλγία / Νόστος

Η λέξη νόστος σήμαινε την επιστροφή στην πατρίδα, αλλά όχι απλώς γεωγραφικά. Περιείχε την βαθιά επιθυμία της επιστροφής σε αυτό που σου ανήκει. Από αυτήν προέρχεται και η «νοσταλγία» (νόστος + άλγος).

Πόθος

Στα αρχαία ελληνικά ο πόθος δεν ήταν απλώς επιθυμία. Ήταν η έντονη λαχτάρα για κάτι απόν, συχνά για κάποιον που λείπει, ίσως για πάντα. Ποθεινός είναι το επίθετο για τον νεκρό αγαπημένο. Έχει μέσα του και την απουσία και την έλξη.

Θάλπος

Μια πολύ όμορφη λέξη που σημαίνει τη ζεστασιά, όχι μόνο τη φυσική αλλά και τη συναισθηματική. Τη θαλπωρή που νιώθεις κοντά σε ανθρώπους που σε αγαπούν.

Καλλίπονος

Λιγότερο γνωστή λέξη που σημαίνει «ο όμορφος μέσα στον πόνο». Περιγράφει μια αξιοπρέπεια ή μια παράξενη ομορφιά που εμφανίζεται μέσα στη δυσκολία ή τη θλίψη.

Γλυκύπικρος

Λέξη που χρησιμοποιούσε και η Σαπφώ: κάτι που είναι ταυτόχρονα γλυκό και πικρό, όπως ο έρωτας, η μνήμη ή ο αποχωρισμός.

Το πιο εντυπωσιακό είναι ότι πολλές από αυτές τις “χαμένες λέξεις”,  δεν περιγράφουν απλώς ένα συναίσθημα αλλά το αποτυπώνουν σαν στιγμή εμπειρίας.

ΥΣΤΕΡΟΓΡΑΦΟ 

Ο Giorgio de Chirico ζωγράφιζε πόλεις σχεδόν άδειες, γεμάτες μακριές σκιές και σιωπή. Οι πλατείες του μοιάζουν με τόπους όπου κάτι υπήρξε κάποτε αλλά τώρα λείπει.Αυτή η αίσθηση θυμίζει πολύ τη σκέψη των χαμένων λέξεων, μια γλώσσα που άφησε πίσω της αρχιτεκτονική αλλά όχι πια φωνές.