Μετάβαση στο κύριο περιεχόμενο

Επιλεγμένα

The Dinner of the Exceptional: On Envy and Other Artistic Virtues

    Dimitris Bosnakis The Dinner of the Exceptional On Envy and Other Artistic Virtues To Spyridoula Apostolou I was sitting in the only armchair in that house that still retained the shape of an armchair, every other object having been transformed into an aesthetic statement, and watching the guests arrive, each carrying their own self before them like a platter of spoiled hors d’oeuvres that everyone was expected to praise as rare delicacies. It was an artistic dinner party. In that East Coast city, any gathering of more than two failed artists automatically acquired that designation. The name bestowed metaphysical depth upon badly cooked food and entitled the guests to discuss books they had merely leafed through, performances they had abandoned at the interval, and people they hated for having already accomplished what they themselves had spent decades publicly announcing their intention to do. I immediately recalled Thomas Bernhard’s Woodcutters , in which a writer, seate...

Το δείπνο των εξαιρετικών

 


 

Δημήτρης Μποσνάκης: Το δείπνο των εξαιρετικών

ΠΕΡΙ ΟΥ:  14 ΝΟΕΜΒΡΙΟΥ 2026 -https://www.periou.gr/dimitris-bosnakis-to-deipno-ton-exairetikon/

Περί φθόνου και άλλων καλλιτεχνικών αρετών

Στη Σπυριδούλα Αποστολού

Καθόμουν στη μοναδική πολυθρόνα εκείνου του σπιτιού που διατηρούσε ακόμη τη μορφή πολυθρόνας, αφού όλα τα υπόλοιπα αντικείμενα είχαν μετατραπεί σε δηλώσεις αισθητικής, και παρατηρούσα τους προσκεκλημένους να εισέρχονται κρατώντας μπροστά τους τον εαυτό τους σαν δίσκο με χαλασμένα ορεκτικά που όλοι όφειλαν να επαινέσουν ως σπάνιες λιχουδιές.

Ήταν ένα καλλιτεχνικό δείπνο.

Σε εκείνη την πόλη της Ανατολικής Ακτής κάθε συγκέντρωση με περισσότερους από δύο αποτυχημένους δημιουργούς αποκτούσε αυτομάτως αυτόν τον τίτλο. Η ονομασία προσέδιδε στις κακομαγειρεμένες τροφές μεταφυσικό βάθος και στους συνδαιτυμόνες το δικαίωμα να μιλούν για βιβλία που είχαν ξεφυλλίσει, για παραστάσεις που είχαν εγκαταλείψει στο διάλειμμα και για ανθρώπους που μισούσαν επειδή είχαν ήδη πραγματοποιήσει όσα εκείνοι εξαγγελτικά κοινοποιούσαν επί δεκαετίες.

Θυμήθηκα αμέσως την Ξύλευση του Τόμας Μπέρνχαρντ, όπου ένας συγγραφέας, καθισμένος στη γωνία ενός βιεννέζικου σαλονιού, ξεγυμνώνει τους αποτυχημένους δημιουργούς και τους επαγγελματίες της πνευματικής αυτοπροβολής ενός παρόμοιου δείπνου. Η ίδια κωμωδία είχε μεταφερθεί τώρα σε μια ασημαντότερη πόλη, με φθηνότερα έπιπλα αλλά την ίδια ανθρώπινη ξυλεία.

Στη μέση του σαλονιού στεκόταν ένας ποιητής. Πριν από δεκαεπτά χρόνια είχε εκδώσει με έξοδα μιας θείας του μία συλλογή είκοσι τριών ποιημάτων, από τα οποία τα δεκαοκτώ περιείχαν τη λέξη «σώμα», τα δεκαπέντε τη λέξη «ρωγμή» και όλα μαζί την ομολογία ότι είχε διαβάσει τρεις άλλους ποιητές και είχε παρεξηγήσει και τους τρεις. Έκτοτε προωθούσε τη συλλογή, η οποία, όπως διαβεβαίωνε, είχε προηγηθεί της εποχής της. Η εποχή του, ωστόσο, εξακολουθούσε να αποφεύγει τη συνάντηση μαζί του.

Δίπλα του στεκόταν μια κριτικός τέχνης που γνώριζε τους πάντες και τίποτε. Γνώριζε ποιος κοιμήθηκε με ποιον, ποιος διορίστηκε σε ποια επιτροπή και ποιος εξασφάλισε την τελευταία επιχορήγηση. Μπροστά σε έναν πίνακα αποκτούσε τη βαρυσήμαντη ακινησία των ανθρώπων που περιμένουν από κάποιον άλλον να τους πληροφορήσει τι βλέπουν. Κάθε έργο φίλου της ήταν τολμηρό, κάθε έργο αντιπάλου της προβληματικό και κάθε έργο ανθρώπου που αγνοούσε την ύπαρξή της ανεξήγητα υπερεκτιμημένο.

Ο Φλωμπέρ θα αναγνώριζε σε όλους αυτούς τα ύστερα τέκνα του Μπουβάρ και του Πεκυσέ, των δύο αντιγραφέων που περιπλανώνται από επιστήμη σε επιστήμη, συσσωρεύοντας γνώσεις που αδυνατούν να κατανοήσουν. Εκείνοι τουλάχιστον διατηρούσαν μια κωμική λαχτάρα για μάθηση. Οι άνθρωποι του δείπνου είχαν απαλλαγεί από τον κόπο της και είχαν διατηρήσει ακέραιη την αυταρέσκεια που τη συνοδεύει.

Αποτελούσαν για την ακρίβεια ένα ενημερωμένο ζωντανό Λεξικό των κοινών τόπων, σαν εκείνο στο οποίο ο Φλωμπέρ συγκέντρωσε τις έτοιμες απόψεις που επιτρέπουν στους ανθρώπους να μιλούν για τα πάντα χωρίς να έχουν σκεφτεί τίποτε. Η τέχνη όφειλε να είναι «σωματική», «τραυματική», «ανατρεπτική», «συμπεριληπτική», «οριακή» και «πολιτική». Καθένας γνώριζε την κατάλληλη στιγμή για την εκφορά των λέξεων. Το περιεχόμενό τους θα βάραινε άσκοπα τη συζήτηση.

Η οικοδέσποινα δήλωσε ότι είχε συγκεντρώσει μόνο εξαιρετικούς ανθρώπους. Η φράση προκάλεσε έναν ομαδικό αναστεναγμό ανακούφισης. Ο καθένας είχε προσέλθει για να ακούσει ότι βρισκόταν ανάμεσα σε εξαιρετικούς ανθρώπους και, κατά συνέπεια, ότι αποτελούσε και ο ίδιος εξαιρετικό άνθρωπο. Η εξαιρετικότητά τους λειτουργούσε συλλογικά. Χρειάζονταν ο ένας τον άλλον, όπως οι μεθυσμένοι χρειάζονται τον τοίχο και οι πλαστογράφοι μια αγορά πρόθυμη να δεχθεί το νόμισμά τους.

Ο ένας είχε δανειστεί τη μελαγχολία ενός ποιητή, ο άλλος την ατημέλητη εμφάνιση ενός ζωγράφου, ένας τρίτος τη σιωπηλή αλαζονεία ενός φιλοσόφου. Ένας σκηνοθέτης είχε αντιγράψει ακόμη και τη στάση ενός μεγάλου δημιουργού που απέφευγε τις συνεντεύξεις. Ο ίδιος παραχωρούσε συνέντευξη κάθε φορά που ανακοίνωνε την αποχή του από αυτές. Η μεγάλη τους τέχνη ήταν η μίμηση των συμπτωμάτων της δημιουργίας. Αντέγραφαν την κόπωση, την αϋπνία, τις σιωπές, τα ρούχα και τη μελαγχολία της ιδιοφυΐας. Ένα στοιχείο παρέμενε απρόσιτο, η εσωτερική αναγκαιότητα από την οποία γεννιέται ένα έργο.

Στις Αναγνωρίσεις του Ουίλιαμ Γκάντις, η πλαστογράφηση έργων τέχνης γίνεται εικόνα μιας κοινωνίας από δανεικές φωνές και κατασκευασμένες ταυτότητες. Εκεί υπάρχει ακόμη ένα πρωτότυπο. Οι άνθρωποι γύρω μου ήταν αντίγραφα αντιγράφων, προσωπικότητες συναρμολογημένες από αποκόμματα ξένων βίων, που είχαν χάσει ακόμη και την ανάμνηση εκείνου που αρχικά προσπαθούσαν να μιμηθούν.

Επαινούσαν ακατάπαυστα το αδιάβαστο βιβλίο του ποιητή, την αθέατη έκθεση της ζωγράφου, το ανολοκλήρωτο ντοκιμαντέρ του σκηνοθέτη. Επαινούσαν κυρίως το θάρρος, επειδή το θάρρος είναι η λέξη που αναλαμβάνει υπηρεσία όταν όλες οι άλλες αρετές απουσιάζουν. Το αδέξιο γινόταν θαρραλέο, το ασύντακτο ριζοσπαστικό, το μελοδραματικό σπαρακτικό και το άμορφο πειραματικό.

Κάθε έπαινος αποτελούσε συναλλαγή. Ο ποιητής επαινούσε τη ζωγράφο ώστε εκείνη να επαινέσει τον ποιητή. Η ζωγράφος επαινούσε τον σκηνοθέτη ώστε να προσκληθεί στην πρεμιέρα. Ο σκηνοθέτης επαινούσε την κριτικό ώστε εκείνη να γράψει ότι είχε διευρύνει τα όρια της κινηματογραφικής γλώσσας. Όλοι διεύρυναν κάποια γλώσσα, μολονότι η γλώσσα της τέχνης τους παρέμενε μια μακρινή υπόθεση.

Το σαλόνι είχε μεταμορφωθεί σε μικρή αυλή των Βερντυρέν, του ζεύγους που στον Προυστ δημιουργεί μια κλειστή λέσχη όπου η αισθητική αξία εξαρτάται από την αφοσίωση στην ομάδα. Όποιος ανήκει στον κύκλο θεωρείται μεγαλοφυής, όποιος απομακρύνεται χάνει το ταλέντο που του είχε απονεμηθεί. Το ίδιο συνέβαινε εδώ. Καλό ήταν ό,τι προερχόταν από φίλο και ανατρεπτικό ό,τι είχε εγκριθεί από τους κατάλληλους ανθρώπους.

Και τότε αναφέρθηκε το όνομα εκείνου.

Το όνομα του απόντος.

Του ανθρώπου που είχε γράψει το βιβλίο το οποίο όλοι είχαν διαβάσει κρυφά και είχαν υποτιμήσει δημόσια, επειδή μέσα στις πρώτες σελίδες του είχαν συναντήσει εκείνο που επί χρόνια προσπαθούσαν να αποκρύψουν από τον εαυτό τους, ότι η σκέψη έχει βάρος, η γλώσσα έχει ακρίβεια και η τέχνη απαιτεί κάτι περισσότερο από ευαισθησία, γνωριμίες, δημόσιες εξομολογήσεις και φωτογραφίες με σκοτεινό φωτισμό.

Για λίγα δευτερόλεπτα σώπασαν. Η σιωπή τους υπήρξε η μοναδική αυθεντική αισθητική εμπειρία της βραδιάς.

Έπειτα ο ποιητής χαρακτήρισε το έργο υπερβολικά εγκεφαλικό. Η κριτικός διέκρινε έλλειψη γενναιοδωρίας. Η ζωγράφος μίλησε για επιτηδευμένη δυσκολία. Ο σκηνοθέτης δήλωσε ότι η τέχνη οφείλει να επικοινωνεί. Με την επικοινωνία εννοούσαν ότι το έργο όφειλε να τους κολακεύει, να κατεβαίνει στο ύψος τους και να τους βεβαιώνει ότι διαθέτουν το απαιτούμενο ανάστημα για την κατανόηση των πάντων. Ένα έργο που ζητούσε συγκέντρωση, μαθητεία και ταπείνωση γινόταν ελιτίστικο. Ένα έργο που αναπαρήγαγε όσα ήδη πίστευαν γινόταν πανανθρώπινο.

Ο απόντας ήταν ο δικός τους Γκλεν Γκουλντ. Στον Αποτυχημένο του Μπέρνχαρντ, δύο φιλόδοξοι πιανίστες συναντούν τον Γκουλντ και η ιδιοφυΐα του τούς αποκαλύπτει τα όρια του δικού τους ταλέντου. Η παρουσία του γίνεται ένα μέτρο που καμία φιλοδοξία και καμία κοινωνική αναγνώριση δεν μπορεί να παραποιήσει. Το ίδιο είχε συμβεί στους ανθρώπους του δείπνου. Το αληθινό έργο είχε λειτουργήσει ως αμείλικτος καθρέφτης. Μέσα του η φιλοδοξία έχανε τα ψιμύθιά της και το υποτιθέμενο ταλέντο μετριόταν με κλίμακα που κανένας αμοιβαίος έπαινος δεν μπορούσε να αλλοιώσει.

Ήταν μικροί Σαλιέρι, χωρίς το αυτί και τη διαύγεια του Σαλιέρι στο Αμαντέους του Πήτερ Σάφερ, ο οποίος ακούει τον Μότσαρτ και βασανίζεται επειδή αναγνωρίζει ό,τι ο ίδιος αδυνατεί να δημιουργήσει. Οι συνδαιτυμόνες είχαν διατηρήσει μόνο το δηλητήριο. Αναγνώριζαν την αξία και έσπευδαν να την υποτιμήσουν, ώστε να πάψει να τους θυμίζει το ανάστημά τους.

Το μίσος τους ήταν το μίσος του μιμητή προς το πρότυπο, του πλαστογράφου προς την υπογραφή που αδυνατεί να αντιγράψει, του ανθρώπου που αφιέρωσε τη ζωή του στην αναπαράσταση του ταλέντου προς εκείνον που διαθέτει το ταλέντο και, χάρη σε αυτό, μπορεί να αδιαφορεί για την αναπαράστασή του.

Ο Ρενέ Ζιράρ περιέγραψε αυτή τη διαδρομή ως μιμητική επιθυμία. Το πρότυπο γίνεται αντίπαλος, ο θαυμασμός φθόνος και η επιθυμία ομοιότητας επιθυμία υποτίμησης ή εξαφάνισης. Αυτός είναι ο νόμος της πολιτισμικής μαϊμούς. Μιμείται τη γλώσσα, τις ιδέες και τις χειρονομίες εκείνου που φθονεί. Όσο ακριβέστερα επαναλαμβάνει τη χειρονομία, τόσο καθαρότερα αποκαλύπτει την απουσία του χεριού που τη γέννησε.

Κάπου εδώ, κάτω από τις σαμπανιζέ αβρότητες, αρχίζει να κατακάθεται και το ressentiment του Μαξ Σέλερ, η αργή ζύμωση του φθόνου και της ταπείνωσης, ώσπου ο άνθρωπος ανακατασκευάζει την ίδια την κλίμακα των αξιών για να προστατευθεί από τη μέτρηση. Η ακρίβεια βαφτίζεται ψυχρότητα, η αυτονομία αλαζονεία, η δυσκολία ναρκισσισμός, η πειθαρχία εμμονή. Η προχειρότητα ανακηρύσσεται αμεσότητα, η σύγχυση πολυφωνία, η φλυαρία εξομολόγηση και η αμορφία ελευθερία. Το ressentiment μετατρέπει τον χρυσό σε ύποπτο μέταλλο και παρουσιάζει τον τενεκέ ως πολύτιμο κράμα. Ο άνθρωπος παραμένει στο ίδιο ύψος και, για να αποφύγει τη μέτρηση, κονταίνει λεκτικά ολόκληρο τον κόσμο.

Ο ποιητής ύψωσε τότε το ποτήρι του.

«Στην αυθεντικότητα», είπε. Και όλοι ήπιαν.

Ήπιαν στην αυθεντικότητα με τον τρόπο που οι κανίβαλοι πίνουν στην υγεία του θύματος λίγο πριν το καταβροχθίσουν. Ήπιαν στην αυθεντικότητα, αυτοί που είχαν δανειστεί τις φωνές, τις χειρονομίες, τις θλίψεις και ακόμη και τις αναμνήσεις τους από βιβλία και ταινίες, αυτοί που σε κάθε συγκίνηση αναζητούσαν αμέσως το κατάλληλο ύφος για τη δημόσια παρουσίασή της.

Τους παρατηρούσα καθώς κατέβαζαν τα ποτήρια τους. Ύστερα από τόση ώρα ανάμεσά τους, είχα μάθει να αναγνωρίζω τις αντιδράσεις τους προτού ακόμη τις διατυπώσουν. Χειροκροτούσαν πρόθυμα τον ακίνδυνο μιμητή και μόρφαζαν μπροστά στο αυθεντικό έργο. Αποκαλούσαν υπεροψία την αυτονομία, δυσκολία το βάθος και παραξενιά την πρωτοτυπία. Είχαν αναπτύξει μια αξιοθαύμαστη ικανότητα να συγχέουν την πληγή με το ταλέντο, την εξομολόγηση με τη λογοτεχνία, τη φλυαρία με τη σκέψη και τη δημόσια έκθεση του εαυτού με την καλλιτεχνική δημιουργία. Ένας ταραγμένος βίος, κατά προτίμηση αρκετά δημόσιος, μπορούσε να εξασφαλίσει στον κάτοχό του όλες τις τιμές που συνήθως απαιτούν την ύπαρξη ενός έργου.

Περιέφεραν τον διασαλευμένο τους εαυτό σαν ιερό λείψανο και απαιτούσαν από τους γύρω να προσκυνούν κάθε του σύσπαση. Η ιδιωτική τους δυστυχία είχε αποκτήσει δημόσια σταδιοδρομία. Κάθε τραύμα διεκδικούσε ακροατήριο και κάθε προσωπική περιπέτεια μια θέση στην ιστορία της τέχνης. Είχαν μάλιστα φτάσει να επιμελούνται τόσο σχολαστικά την εικόνα της οδύνης τους, ώστε η πιθανότητα να υποφέρουν χωρίς μάρτυρες έμοιαζε να τους προκαλεί μεγαλύτερη αγωνία από την ίδια την οδύνη.

Ανάμεσά τους ευδοκιμούσε και μια άλλη, ανθεκτικότερη κατηγορία ανθρώπων, εκείνοι που είχαν μετατρέψει τη δανεική πληροφορία σε εξουσία. Η ημιμάθεια τούς εξασφάλιζε την ευχέρεια να αποφαίνονται για τα πάντα, ενώ η έλλειψη ταλέντου σπάνια τους εμπόδιζε να συμμετέχουν σε επιτροπές αξιολόγησης του ταλέντου των άλλων. Ήταν αξιοπρόσεκτη η ταχύτητα με την οποία η δημιουργική ανεπάρκεια μπορούσε να μεταβληθεί σε θεσμική αρμοδιότητα. Αρκούσε ένας τίτλος, μια θέση, η συμμετοχή σε κάποια επιτροπή, και η άγνοια αποκτούσε αυτομάτως το δικαίωμα να εξετάζει τη γνώση. Η απλή αμάθεια μπορεί να συνυπάρχει με σεμνότητα, περιέργεια και αληθινή ευφυΐα. Η επιθετική ημιμάθεια αποτελεί διαφορετικό είδος. Φορά τη γνώση σαν κλεμμένο σακάκι, οικειοποιείται τη γλώσσα της σκέψης και απαιτεί αναγνώριση για την πράξη της μεταμφίεσης. Η άγνοιά της επιζητεί εξουσία, η ανεπάρκειά της κοινό και η αποτυχία της μαθητές.

Σκεφτόμουν πόσο σπάνια τύχη αποτελεί, μέσα σε αυτή την ανθρώπινη πανίδα, η συνάντηση με έναν άνθρωπο που λειτουργεί ως λυδία λίθος, με ένα βλέμμα απαλλαγμένο από φθόνο και συναλλαγές κύρους, ικανό να αναγνωρίζει το γνήσιο προτού το επικυρώσουν οι επιτροπές και οι παρέες. Μπροστά σε ένα τέτοιο βλέμμα η αξία παύει να αποτελεί δημοψήφισμα. Αποκτά βάρος, διάρκεια και εσωτερική απόδειξη. Η παρατήρηση του κοινωνικού περίγυρου προσφέρει τότε μια σχεδόν επιστημονική απόλαυση, καθώς οι σιωπές που αποτυπώνονται στους μορφασμούς, οι βιαστικοί έπαινοι προς τους ασήμαντους, η νευρική υποτίμηση του σπουδαίου και η σωματική δυσφορία μπροστά σε μια ολοκληρωμένη προσωπικότητα συγκροτούν ένα ολόκληρο λεξιλόγιο του φθόνου, περισσότερο εύγλωττο από οποιαδήποτε ρητή ομολογία.

Το σαλόνι παρείχε άφθονο υλικό για μια τέτοια παρατήρηση. Ο ενθουσιασμός μπροστά στο κακέκτυπο και η αμηχανία μπροστά στο πρωτότυπο πρόδιδαν αμέσως την κλίμακα των αξιών τους. Τα ελαττώματα του σημαντικού έργου ανακαλύπτονταν με εντυπωσιακή ταχύτητα, ενώ οι αρετές του έργου ενός φίλου πολλαπλασιάζονταν ανάλογα με τις προσδοκίες αμοιβαίας ανταπόδοσης. Και όταν ένα έργο αποδεικνυόταν υπερβολικά ανθεκτικό στην υποτίμηση, απέμενε πάντοτε η δυνατότητα να λερωθεί ο δημιουργός του. Η προσωπική δυσφήμηση αναλάμβανε τότε όσα είχε αποτύχει να επιτύχει η αισθητική κριτική. Κάθε μορφασμός, κάθε επινοημένη μομφή, κάθε δήθεν καλοπροαίρετη επιφύλαξη αποκάλυπτε περισσότερα για εκείνον που την επιστράτευε παρά για τον άνθρωπο εναντίον του οποίου στρεφόταν. Η απόπειρα απαξίωσης κατέληγε έτσι, με μια ειρωνεία που οι ίδιοι αδυνατούσαν να αντιληφθούν, σε ένα μικρό πιστοποιητικό αξίας για το πρόσωπο που επιθυμούσαν να μειώσουν.

Αργά τη νύχτα έφεραν το επιδόρπιο. Ήταν πικρό, άμορφο και υπερβολικά βαρύ. Η οικοδέσποινα το χαρακτήρισε αποδομημένο.

Η κριτικός διέκρινε μια τολμηρή συνομιλία ανάμεσα στην υλικότητα της ζάχαρης και στο τραύμα της παιδικής ηλικίας. Ο ποιητής μίλησε για τη ρωγμή του σώματος. Ο σκηνοθέτης ανακοίνωσε ένα ντοκιμαντέρ για τη σιωπή του γλυκού. Η κοινωνιολόγος εντόπισε μια ριζοσπαστική αναδιαπραγμάτευση της πέψης.

Όλοι ζήτησαν δεύτερο κομμάτι.

Τους παρατηρούσα να τρώνε και σκεφτόμουν ότι η ιστορία της τέχνης είναι γεμάτη από έργα που επέζησαν από τους εχθρούς τους, ενώ η κοινωνική ιστορία είναι γεμάτη από εχθρούς που επέζησαν προσωρινά χάρη στην αμοιβαία τους επιδοκιμασία.

Οι κλίκες μοιράζουν ορατότητα, προσκλήσεις, τίτλους και επαίνους. Ο χρόνος ζητά μορφή, ακρίβεια, βάθος και αναγκαιότητα. Εκεί τελειώνει η γιορτή των πλαστογράφων. Τα παράσημα από αλουμινόχαρτο τσαλακώνονται, τα δελτία Τύπου σωπαίνουν, τα καλλιτεχνικά δείπνα διαλύονται και οι κινητές διαφημίσεις του εαυτού αποσύρονται μία μία από την κυκλοφορία.

Μένει το έργο.

Και απέναντί του, για λίγο ακόμη, οι άρρωστες μαϊμούδες να επαναλαμβάνουν τις κινήσεις του, ελπίζοντας πως κάποια χειρονομία, εκτελεσμένη αρκετές φορές, θα μεταμορφωθεί κάποια στιγμή – επιτέλους σε ψυχή.

 

 

Βιβλιογραφία

Bernhard, Thomas. Ξύλευση: Ένας ερεθισμός. Μετάφραση Βασίλης Τομανάς. Αθήνα: Εξάντας, 2018. [1η ελληνική έκδοση: Εξάντας, 1997.]
Bernhard, Thomas. Ο αποτυχημένος. Μετάφραση Βασίλης Τομανάς. Αθήνα: Εξάντας, 1998, επανέκδοση 2018.
Flaubert, Gustave. Μπουβάρ και Πεκυσέ. Μετάφραση Αντώνης Μοσχοβάκης. Αθήνα: Ηριδανός, 1982.
Flaubert, Gustave. Το λεξικό των κοινών τόπων. Μετάφραση και εισαγωγή Τατιάνα Τσαλίκη-Μηλιώνη. Αθήνα: Ύψιλον/Βιβλία, 1999.
Gaddis, William. The Recognitions. Introduction by Tom McCarthy. Afterword by William H. Gass. New York: New York Review Books, 2020. NYRB Classics.
Proust, Marcel. Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο. 7 τόμοι. Μετάφραση Παύλος Ζάννας (τ. I–IV και μέρος του τ. V) και Παναγιώτης Πούλος (ολοκλήρωση τ. V, τ. VI–VII). Επιμέλεια Παναγιώτης Πούλος. Αθήνα: Βιβλιοπωλείον της Εστίας, 2001–2018.
Shaffer, Peter. Αμαντέους. Μετάφραση Έλενα Καρακούλη. Κάπα Εκδοτική, 2022.
Girard, René. Ρομαντικό ψεύδος και μυθιστορηματική αλήθεια. Μετάφραση Κατερίνα Κολλέτ. Αθήνα: Ίνδικτος, 2001.
Girard, René. Το εξιλαστήριο θύμα: Η βία και το ιερό. Μετάφραση Κωστής Παπαγιώργης. Αθήνα: Εξάντας, 1991.
Scheler, Max. Ο μνησίκακος άνθρωπος. Μετάφραση Κωστής Παπαγιώργης. Αθήνα: Ίνδικτος, 2002.

Δημοφιλείς αναρτήσεις